🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तेम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तेम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तेम

अर्थ: इच्छा करना, दुःखित होना

संस्कृत: काङ्क्षायाम्

अंग्रेज़ी: to desire, to wish, to be sad

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. तेम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तम् (दिवादिगण) · अर्थ: इच्छा करना, दुःखित होना (काङ्क्षायाम्)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमततामतेमतुःतेमुः
मध्यमतेमिथतेमथुःतेम
उत्तमततम / ततामतेमिवतेमिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ताम्यति · लिट्: तताम · लुट्: तमिता · लृट्: तमिष्यति · लोट्: ताम्यतात् · लङ्: अताम्यत् · विधिलिङ्: ताम्येत् · आशीर्लिङ्: तम्यात् · लुङ्: अतमत् · लृङ्: अतमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तमन · ण्वुल्: तमकः · तृच्: तमिता · यत्: तम्यः · तव्य: तमितव्यः · अनीयर्: तमनीयः · क्त: तान्तः · क्तवतु: तान्तवान् · शतृ: ताम्यन् · स्य-शतृ: तमिष्यन् · क्त्वा: तान्त्वा · ल्यप्: प्रतम्य · तुमुन्: तमितुम् · णमुल्: तमम् · घञ्: तमः · क्तिन्: तान्ति · क्वसु: तेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तम्
तम्
tam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्त्व, रज और तम (1.4.31) सत्त्व · रज
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तम् cl. 4. ताम्यति (Pāṇ. vii, 3, 74; rarely Ā. R. ii, 63, 46; Gīt. v, 16; pf. तताम, ŚBr. iv; aor. Pass. अतमि, Pāṇ. vii, 3, 34, Kāś.; Ved. inf. तमितोस्, with आ preceding, ‘till exhaustion’, TBr. i, 4, 4, 2; TāṇḍyaBr. xii; Lāṭy.; Āp.; pf. Pass. p. -तान्त, q.v.) to gasp for breath (as one suffocating), choke, be suffocated, faint away, be exhausted, perish, be distressed or disturbed or perplexed, RV. ii, 30, 7 (न मा तमत् [aor. subj.] ‘may I not be exhausted’), Kāṭh.; TBr. &c.; to stop (as breath), become immovable or stiff, Suśr.; Mālatīm.; Amar.; Rājat. v, 344; to desire (cf. 2. ˚म, ˚मत), Dhātup. xxvi, 93 : Caus. तमयति (aor. Pass. अतामि or अतमि, Pāṇ. vi, 4, 93, Kāś.) to suffocate, deprive of breath, ŚBr. iii, 3, 2, 19 and 8, 1, 15; KātyŚr. vi, 5, 18; cf. अ-तमेरु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तम् {c4c} P. (ताम्यति, तांत) 1 To choke, be suffocated. --2 To be exhausted or fatigued; ललितशिरीषपुष्पहननैरपि [] ताम्यति यत् Māl. 5. 31. --3 To be distressed (in body or mind), be uneasy or pained, pine, waste away; प्रविशति मुहुः कुंजं गुंजन्मुहुर्बहु ताम्यति Gīt. 5; गाढोत्कंठा ललितलुलितैरंगकैस्ताम्यतीति Māl. 1. 15, 9. 33; तृष्णे मुधा ताम्यसि Mu. 3. 1; Amaru. 7. --4 To stop, become immovable. --5 To wish, desire. --Caus. (तमयति) To suffocate, choke.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तेमतम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: तेम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तेम 📚 ➤ इच्छा करना, दुःखित होना
संस्कृत: काङ्क्षायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तम् 📚cl. 4. ताम्यति (Pāṇ. vii, 3, 74; rarely Ā. R. ii, 63, 46; Gīt. v, 16;…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें