🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:40:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रप

अर्थ: लज्जा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: लज्जायाम्

अंग्रेज़ी: to be ashamed, to be abashed,to be embarrassed, to shy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + अच्
  2. त्रप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — त्रप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रपःत्रपौत्रपाः
द्वितीयात्रपम्त्रपौत्रपान्
तृतीयात्रपेणत्रपाभ्याम्त्रपैः
चतुर्थीत्रपायत्रपाभ्याम्त्रपेभ्यः
पञ्चमीत्रपात् / त्रपाद्त्रपाभ्याम्त्रपेभ्यः
षष्ठीत्रपस्यत्रपयोःत्रपाणाम्
सप्तमीत्रपेत्रपयोःत्रपेषु
सम्बोधनहे त्रपहे त्रपौहे त्रपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — त्रप् (भ्वादिगण) · अर्थ: लज्जा करना (लज्जायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्रपतेत्रपेतेत्रपन्ते
मध्यमत्रपसेत्रपेथेत्रपध्वे
उत्तमत्रपेत्रपावहेत्रपामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): त्रपते · लिट् (आत्मने.): त्रेपे · लुट् (आत्मने.): त्रपिता · लृट् (आत्मने.): त्रपिष्यते · लोट् (आत्मने.): त्रपताम् · लङ् (आत्मने.): अत्रपत · विधिलिङ् (आत्मने.): त्रपेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): त्रपिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अत्रपिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अत्रपिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्रपण · ण्वुल्: त्रापकः · तृच्: त्रप्ता · ण्यत्: त्राप्यः · तव्य: त्रप्तव्यः · अनीयर्: त्रपणीयः · क्त: त्रप्तः · क्तवतु: त्रप्तवान् · शानच्: त्रपमाणः · क्त्वा: त्रप्त्वा · ल्यप्: प्रत्रप्य · तुमुन्: त्रप्तुम् · णमुल्: त्रापम् · घञ्: त्रापः · क्तिन्: त्रप्ति · क्वसु: त्रेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रप
त्रप
trapa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रप लज्जायां भ्वा० आ० अक० वेट् । त्रपते अत्रपिष्ट अत्रप्त त्रेपे । णिच् वा घ० । त्रपयति त्रापयति । षित् त्रपा । “कान्तया कान्तसंयोगे किमकारि नवोढया । अत्रापि च क्रिया प्रश्नोत्तरा गुप्ता न बुध्यते” विदग्धमुख० । “अपेक्षाभिक्षायामपि किमपि चेतस्त्रपयति” शान्तिश० । अप--अन्यतो लज्जायाम् “तस्माद्बलैरपत्रेपे” भट्टिः । “लज्जा सापत्रपान्यतः” अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3358,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रप, ऊ ष मि ङ ह्रियि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-अकं-वेट् ।) ऊ, अत्रपिष्ट अत्रप्त । ष, त्रपा । मि, त्रपयति त्रापयति । ङ, त्रपते । ह्रियि लज्जायाम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-652-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रपत्रप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: त्रप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रप 📚 ➤ लज्जा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: लज्जायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रप 📚लज्जायां भ्वा० आ० अक० वेट् । त्रपते अत्रपिष्ट अत्रप्त त्रेपे । णिच् वा…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • त्रप: त्रप् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें