🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:48:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रपित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रपित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रपित

अर्थ: लज्जा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: लज्जायाम्

अंग्रेज़ी: to be ashamed, to be abashed,to be embarrassed, to shy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रपित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + णिच्+क्त
  2. त्रपित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — त्रपित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रपितःत्रपितौत्रपिताः
द्वितीयात्रपितम्त्रपितौत्रपितान्
तृतीयात्रपितेनत्रपिताभ्याम्त्रपितैः
चतुर्थीत्रपितायत्रपिताभ्याम्त्रपितेभ्यः
पञ्चमीत्रपितात् / त्रपिताद्त्रपिताभ्याम्त्रपितेभ्यः
षष्ठीत्रपितस्यत्रपितयोःत्रपितानाम्
सप्तमीत्रपितेत्रपितयोःत्रपितेषु
सम्बोधनहे त्रपितहे त्रपितौहे त्रपिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — त्रप् (भ्वादिगण) · अर्थ: लज्जा करना (लज्जायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्रपतेत्रपेतेत्रपन्ते
मध्यमत्रपसेत्रपेथेत्रपध्वे
उत्तमत्रपेत्रपावहेत्रपामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): त्रपते · लिट् (आत्मने.): त्रेपे · लुट् (आत्मने.): त्रपिता · लृट् (आत्मने.): त्रपिष्यते · लोट् (आत्मने.): त्रपताम् · लङ् (आत्मने.): अत्रपत · विधिलिङ् (आत्मने.): त्रपेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): त्रपिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अत्रपिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अत्रपिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्रपण · ण्वुल्: त्रापकः · तृच्: त्रप्ता · ण्यत्: त्राप्यः · तव्य: त्रप्तव्यः · अनीयर्: त्रपणीयः · क्त: त्रप्तः · क्तवतु: त्रप्तवान् · शानच्: त्रपमाणः · क्त्वा: त्रप्त्वा · ल्यप्: प्रत्रप्य · तुमुन्: त्रप्तुम् · णमुल्: त्रापम् · घञ्: त्रापः · क्तिन्: त्रप्ति · क्वसु: त्रेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रपित
त्रपित
trapita
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रपित पु वि॰ [हिं॰] दे॰ तृप्ति । उ॰— उमा त्रपति रुधिरं भई धनि सूरत भुज दंड ।— पृ॰ रा॰, २५ ७४४ ।
त्रपित वि॰ [सं॰]
१. लज्जित । शरमिंदा ।
२. लज्जालु । लज्जा- शील (को॰) ।
३. विनीत । विनम्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रपितत्रपित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: त्रपित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्रप् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रपित 📚 ➤ लज्जा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: लज्जायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रपित 📚पु वि॰ दे॰ 'तृप्ति'🟠🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • त्रपित: त्रप् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें