🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:08:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्रपुष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्रपुष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्रपुष

अर्थ: टीन, रांगा

व्युत्पत्ति: त्रप् + उल, त्रप् + उष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्रपुष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. त्रपुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — त्रपुष (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रपुषम्त्रपुषेत्रपुषाणि
द्वितीयात्रपुषम्त्रपुषेत्रपुषाणि
तृतीयात्रपुषेणत्रपुषाभ्याम्त्रपुषैः
चतुर्थीत्रपुषायत्रपुषाभ्याम्त्रपुषेभ्यः
पञ्चमीत्रपुषात् / त्रपुषाद्त्रपुषाभ्याम्त्रपुषेभ्यः
षष्ठीत्रपुषस्यत्रपुषयोःत्रपुषाणाम्
सप्तमीत्रपुषेत्रपुषयोःत्रपुषेषु
सम्बोधनहे त्रपुषहे त्रपुषेहे त्रपुषाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्रपुष
त्रपुष
trapuṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रपुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राँगा ।
२. खीरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रपुष m. N. of a merchant, Lalit. xxiv
त्रपुष n. tin, L., Sch.
See ˚पुस.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रपुलं --षं, त्रपुस् n. त्रपुसं Tin. --षं Cucumber.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रपुष(स) न० त्रपुस्याः (ष्याः) फलम् अण् फले तस्य लुप् । त्रपु- षी(सी)फले । “त्रपुसं(षं) लघु नीलञ्च नवं तृट्क्लमदाह- जित् । स्वादु पित्तापहं शीतं रक्तपित्तहरं परम् । तत्- पक्वमम्लमुष्णं स्यात् पित्तलं कफवातनुत् । तद्वृहन्मूत्रलं शीतं रूक्षं पित्तास्रकृच्छ्रजित्” भावप्र० ।
त्रपु(ष)स न० त्रप--बा० उस(ष) १ रङ्गे द्विरूपकोषः । गौरा० ङीष् २ माहेन्द्रवारुण्यां कर्कटीभेदे (ससा) लताभेदे । सा च षीतपीष्पा काण्ण्डालुः बहुफला तुन्दिलफला कण्टकफला सुधावासा च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3358,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रपुषं, क्ली, (त्रप + बाहुलकादुषः ।) रङ्गम् । इति भरतकृतद्विरूपकोषः ॥ त्रपुषीफलम् । शसा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कण्टकिफलम् २ सुधावासम् ३ सुशीतलम् ४ । तल्लघुफल- गुणाः । नीलत्वम् । बलतृड्भ्रमदाहपित्तरक्त- पित्तनाशित्वम् । स्वादुत्वम् । शीतत्वञ्च । तत्पक्व- फलगुणाः । अस्लत्वम् । उष्णत्वम् । पित्तलत्वम् । कफवातनाशित्वञ्च । तद्बृहत्फलगुणाः । मूत्र- लत्वम् । शीतत्वम् । रूक्षत्वम् । पित्तास्रकृच्छ्र- नाशित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ अस्य सामान्य- गुणाः । स्वादुत्वम् । गुरुत्वम् । विष्टम्भित्वम् । शीतलत्वम् । मुखप्रियत्वम् । रूक्षत्वम् । अति- मूत्रलत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-653-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्रपुष" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्रपुषत्रपुष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्रपुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्रपुष 📚 ➤ टीन, रांगा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्रपुष 📚राँगा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬