🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:56:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्राणा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्राणा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्राणा

अर्थ: रक्षा किया गया, अभिरक्षित, प्ररक्षित, बचाया गया

संस्कृत: पालने

अंग्रेज़ी: to protect, to secure

व्युत्पत्ति: त्रै + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्राणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  2. त्राणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  3. त्राणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  4. त्राण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  5. त्राणा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त
  6. त्राण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — त्राणा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्राणात्राणेत्राणाः
द्वितीयात्राणाम्त्राणेत्राणाः
तृतीयात्राणयात्राणाभ्याम्त्राणाभिः
चतुर्थीत्राणायैत्राणाभ्याम्त्राणाभ्यः
पञ्चमीत्राणायाःत्राणाभ्याम्त्राणाभ्यः
षष्ठीत्राणायाःत्राणयोःत्राणानाम्
सप्तमीत्राणायाम्त्राणयोःत्राणासु
सम्बोधनहे त्राणेहे त्राणेहे त्राणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — त्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: पालन करना, रक्षा करना (पालने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्रायतेत्रायेतेत्रायन्ते
मध्यमत्रायसेत्रायेथेत्रायध्वे
उत्तमत्रायेत्रायावहेत्रायामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): त्रायते · लिट् (आत्मने.): तत्रे · लुट् (आत्मने.): त्राता · लृट् (आत्मने.): त्रास्यते · लोट् (आत्मने.): त्रायताम् · लङ् (आत्मने.): अत्रायत · विधिलिङ् (आत्मने.): त्रायेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): त्रासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अत्रास्त · लृङ् (आत्मने.): अत्रास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्राण · ण्वुल्: त्रायकः · तृच्: त्राता · यत्: त्रेयः · तव्य: त्रातव्यः · अनीयर्: त्राणीयः · क्त: त्रातः · क्तवतु: त्रातवान् · शानच्: त्रायमाणः · क्त्वा: त्रात्वा · ल्यप्: प्रत्राय · तुमुन्: त्रातुम् · णमुल्: त्रायम् · घञ्: त्रायः · क्तिन्: त्राति · क्वसु: तत्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्राणा
त्राणा
trāṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्राणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] त्रायमाण लता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्राणा, स्त्री, (त्रायते पालयतीति । त्रै + ल्युः । टाप् ।) त्रायमाणा । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-654-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्राणात्राणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + क्त 📚
अन्य सम्भावना: त्राणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त | त्राणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: त्रै + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्राणा 📚 ➤ रक्षा किया गया, अभिरक्षित, प्ररक्षित, बचाया गया
संस्कृत: पालने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्राणा 📚त्रायमाण लता🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • त्राणा: त्रै + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें