🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्व

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्व

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्व

अर्थ: भिन्न

संस्कृत: भिन्नः, भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, अन्य, इतर

अंग्रेज़ी: different

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. त्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — त्व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्वःत्वौत्वाः
द्वितीयात्वम्त्वौत्वान्
तृतीयात्वेनत्वाभ्याम्त्वैः
चतुर्थीत्वायत्वाभ्याम्त्वेभ्यः
पञ्चमीत्वात् / त्वाद्त्वाभ्याम्त्वेभ्यः
षष्ठीत्वस्यत्वयोःत्वानाम्
सप्तमीत्वेत्वयोःत्वेषु
सम्बोधनहे त्वहे त्वौहे त्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्व
त्व
tva
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. त्व mfn. (त्वद्). one, several, RV.
त्व-त्व, one-the other, RV.; AV. viii, 9, 9
त्वद्, partly, RV. x, 72, 9; ŚāṅkhBr. xvii, 4
त्वद्त्वद्, partly-partly, RV. vii, 101, 3; ŚBr.
2. त्व base of the 2nd personal pron.: nom. त्वम् acc. त्वाम् instr. त्वया [and त्वा, RV., also in comp. See त्वा-दत्त, -दात, -वृध &c.] dat. तुभ्यम् [& ˚भ्य, RV.; PārGṛ. i, 6, 2] abl. त्वत् or त्वद् [and त्वत्-तस्, MBh. &c.] gen. तव loc. त्वे [RV.; cf. RPrāt. i, 19 & g. चादि], त्वयि [AV. &c.]
enclitic forms are acc. त्वा [RV.; AV.] gen. dat. ते [RV. &c.; = τοι];
त्व [cf. Lat. tu &c.]
3. त्व mfn. thy, your, ii, 20, 2.
त्वं for त्वम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (463,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्कृष्टता, त्वं Excellence, eminence; greatness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0291-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्व त्रि० तन--विच् अनश्च वः । १ भिन्ने अन्यार्थे सर्वनामकार्य्यं सर्वनामगणे त्वत्त्वसमसिमेति पठित्वा “त्वत्वेति द्वावप्यदन्तौ अन्यपर्य्यायौ एक उदात्तोऽपरो- ऽनुदात्त इत्येके । एकस्तान्त इत्यपरे” सि० कौ० उक्तेः तान्तत्वमपि तच्चं क्विपि तुकि रूपमिति विवेकः । “ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्व- रीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उत त्वः” ऋ० १० । ७१ । ११ त्वशब्दः सर्वनामसु पठितः एकशब्दपर्य्यायः भा० उक्ते २ एक- शब्दार्थे माधवः । “प्रजायै त्वस्यै यदशिक्ष इन्द्र!” ऋ० १० । ५४ । १ । “त्वस्यै एकन्यै प्रजायै” भा० । “उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रो जायेव पत्य उशती सुवासाः” ऋ० १० । ७१ । ४ । “त्वशब्द एकवाची । एकः । उत- शब्दोऽप्यर्थे । पश्यन्नपि मनसा पर्य्यालोचयन्नपि वाचं न ददर्श दर्शनफलाभावान्न पश्यति । त्व एकः शृण्वन्नप्येनां वाचं न शृणोति श्रवणफलाभावात् । इत्यनेनार्द्धेनाविद्वानभिहितः । तृतीयपादेन विदित- [] वेदार्थमाह । त्वस्मा एकस्मा अपि तन्वमात्मीयं शरीरं वि सस्रे, स्वयं वाग्विविधं गमयति” भा० । अस्या एव ऋचामर्थव्याख्याने ऋग्वेदोपद्घादे माधवः त्वशब्दस्य अन्यार्थतामभिप्रेत्याह, यथा “त्वः अन्यः कश्चिदर्थज्ञानाय व्याकरणाद्यङ्गानि शृण्वन्नपि मीमांसाराहित्यादेनां वेदरूपां वाचं न संम्यक् शृणोति” अत उभयार्थता “विश्वं मृशन्तीमभिरूपां विराजं पश्यन्ति त्वे न त्वे पश्यन्त्येनाम्” अथ० ८ । ९ । ९ । सर्वनामत्वात् जसः सीभावः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3400-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वं, त्रि, (युष्मद् + सु । “त्वाहौ सौ ।” ७ । २ । ९४ । इति त्वादेशः ।) भवान् । तुमि इति भाषा । युष्मच्छब्दस्य प्रथमैकवचनान्तरूपोऽयं लिङ्गत्रये समानः । इति व्याकरणम् ॥
त्वः, त्रि, (तनोति विस्तारयतीति । तन + “तनो- तेरनश्च वः ।” उणां । २ । ६३ । इति चात् क्विप् अनश्च वः । आगमानित्यत्वात् तुग्वै- कल्पिकः ।) भिन्नः । अन्यः । इत्यमरः । ३ । १ । ८२ ॥ (एकः । इति निरुक्तिः । १ । ७ ॥ यथा, ऋग्वेदे । १० । ७१ । ४ । “उत त्वः पश्यन्न ददर्श वात्तमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥” [] “त्वशब्द एकवाची । एकः । उतशब्दोऽप्यर्थे । पश्यन्नपि मनसा पर्य्यालोचयन्नपि वायं न ददर्श । दर्शनफलाभावान्न पश्यति । त्व एकः शृण्वन्न- प्येनां वाचं न शृणोति श्रवणफलाभावात् । इत्यनेनार्धेनाविद्वानभिहितः ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-666-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्व" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्वत्व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्व 📚 ➤ भिन्न
संस्कृत: भिन्नः, भिन्नार्थकाः · पर्याय: भिन्नार्थक, अन्यतर, एक, अन्य, इतर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्व 📚mfn. (त्वद्). one, several, RV🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें