🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:51:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

त्वरित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

त्वरित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

त्वरित

अर्थ: शीघ्रगामी, फुर्तीला, वेगवान

संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत

व्युत्पत्ति: त्वर् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्वरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्वर् + क्त
  2. त्वरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्वर् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — त्वरित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्वरितम्त्वरितेत्वरितानि
द्वितीयात्वरितम्त्वरितेत्वरितानि
तृतीयात्वरितेनत्वरिताभ्याम्त्वरितैः
चतुर्थीत्वरितायत्वरिताभ्याम्त्वरितेभ्यः
पञ्चमीत्वरितात् / त्वरिताद्त्वरिताभ्याम्त्वरितेभ्यः
षष्ठीत्वरितस्यत्वरितयोःत्वरितानाम्
सप्तमीत्वरितेत्वरितयोःत्वरितेषु
सम्बोधनहे त्वरितहे त्वरितेहे त्वरितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — त्वर् (भ्वादिगण) · अर्थ: जल्दी करना, जल्दी जाना (सम्भ्रमे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमत्वरतेत्वरेतेत्वरन्ते
मध्यमत्वरसेत्वरेथेत्वरध्वे
उत्तमत्वरेत्वरावहेत्वरामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): त्वरते · लिट् (आत्मने.): तत्वरे · लुट् (आत्मने.): त्वरिता · लृट् (आत्मने.): त्वरिष्यते · लोट् (आत्मने.): त्वरताम् · लङ् (आत्मने.): अत्वरत · विधिलिङ् (आत्मने.): त्वरेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): त्वरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अत्वरिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अत्वरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: त्वरण · ण्वुल्: त्वारकः · तृच्: त्वरिता · ण्यत्: त्वार्यः · तव्य: त्वरितव्यः · अनीयर्: त्वरणीयः · क्त: त्वरितः · क्तवतु: त्वरितवान् · शानच्: त्वरमाणः · क्त्वा: त्वरित्वा · ल्यप्: प्रत्वर्य · तुमुन्: त्वरितुम् · णमुल्: त्वारम् · घञ्: त्वारः · क्तिन्: तूर्ति · क्वसु: तत्वर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — त्वरित
त्वरित
tvarita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्वरित १ वि॰ [सं॰] वि॰ स्त्री॰ त्वरिता । तेज ।
त्वरित २ क्रि॰ वि॰ शीघ्रता से । उ॰— त्वरित आरती ला, उतार लूँ । पद द्दगंबु से मै पखार लूँ ।— साकेत , पृ॰, ३१० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्व˚रित mfn. (Pāṇ. iii, 2, 187) hasty, quick, swift, expeditious, MBh. &c.
त्व˚रित n. impers. hurried, W.
haste (see स-त्वरितम्), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्वरित p. p. Quick, swift, speedy. --तं Despatch, haste. --ind. Quickly, fast, speedily, hastily.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0552-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वरित न० त्वर--क्त । १ शीघ्रे । २ तद्वति त्रि० । “पथोऽभि- सस्रुस्त्वरितं चमूचराः” माघः “त्वरितगतिर्व्रजयुवतिः” छन्दोम० । ३ देवीभेदे स्त्री “अथाभिधास्ये त्वरितां त्वरितं फलदायिनीम्” इत्युपक्रमे तन्त्रसा० तद्ध्यानादिक- मुक्तं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3402,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्वरितं, क्ली, (त्वर + क्तः ।) शीघ्रम् । (त्वरते स्मेति । त्वर + गत्यार्थाकर्म्मकेति कर्त्तरि क्तः । यद्बा, त्वरा सञ्जातास्य । त्वरा + तारकादित्वात् इतच् ।) तद्बिशिष्टे, त्रि । इत्यमरः । १ । १ । ६८ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । १०२ । “बह्वन्तराययुक्तस्य धर्म्मस्य त्वरिता गतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-668-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्वरित" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
त्वरितत्वरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्वर् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: त्वरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: त्वर् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

त्वरित 📚 ➤ शीघ्रगामी, फुर्तीला, वेगवान
संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
त्वरित 📚त्वरिता । तेज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
त्वरित
फुर्तीला (२.८.७३) — तरस्वी, वेगी, प्रजवी, जवन, जव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • त्वरित: त्वर् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬