🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:12:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दमनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दमनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दमनः

अर्थ: पालने वाला, दबाने वाला, वश में करने वाला, जीतने वाला, हराने वाला

व्युत्पत्ति: दम् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दमन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दमन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादमनःदमनौदमनाः
द्वितीयादमनम्दमनौदमनान्
तृतीयादमनेनदमनाभ्याम्दमनैः
चतुर्थीदमनायदमनाभ्याम्दमनेभ्यः
पञ्चमीदमनात् / दमनाद्दमनाभ्याम्दमनेभ्यः
षष्ठीदमनस्यदमनयोःदमनानाम्
सप्तमीदमनेदमनयोःदमनेषु
सम्बोधनहे दमनहे दमनौहे दमनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दमन
दमन
damana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दमन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दबाने या रोकने की क्रिया ।
२. दंड जो किसी को दबाने के लिये दिया जाता है ।
३. इंद्रियों की चंचलता को रोकना । निग्रह । दम ।
४. विष्णु ।
५. महादेव । शिव ।
६. एक ऋषि का नाम । दमयंती इन्हीं के यहाँ उत्पन्न हुई थी । उ॰— पटरानी सों के मता, लै परिजन कछु साथ । आश्रम गयो नरेश तब जहाँ दमन मुनिनाथ ।—गुमान (शब्द॰) ।
७. एक राक्षास का नाम । उ॰— दमन नाम निश्चर अति घोरा । गर्जन भाषत बचन कठोरा ।—रामाश्व- मेध (शब्द॰) ।
८. दोना ।
९. कुंद । १० योद्धा । युद्धकर्ता । सैनिक (को॰) ।
१३. हरिभक्तिविलास में वर्णित एक पूजनोत्सव जिसमें चैत्र शुक्ल द्वादशी को विष्णु को दोना समर्पित क्रिया जाता है ।
दमन २ वि॰
१. दमन करनेवाला । दमनकर्ता ।
२. शांत [को॰] ।
दमन पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दमयन्ती] दे॰ दमयंती । उ॰— दमनदी नलहि जो हंस मेरावा । तुम्ह हिरामन नावँ कहावा ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमन mf(ई)n. ifc. taming, subduing, overpowering, MBh. viii; Bhartṛ.
self-controlled, passionless, L.
दमन m. a tamer of horses, charioteer, BhP. iv, 26, 2
(g. नन्द्य्-आदि) Artemisia indica, Mantram. xxiii
N. of a Samādhi, Kāraṇḍ. xvii, 18
of Yāmāyana (author of RV. x, 16), RAnukr.
of a son of Vasu-deva by Rohiṇī, Hariv. 1951
of a Brahmarṣi, Nal. i, 6; VāyuP. i, 23, 115
of a son of Bharadvāja, KāśīKh. lxxiv
of an old king, MBh. i, 224
of a Vidarbha king, Nal. i, 9
दमन n. taming, subduing, punishing, MBh.; R.; Śak.; BhP.; BrahmavP.
self-restraint, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमन a. (नी f.) [दम् भावे ल्युट्] 1 Taming, subduing, overpowering, conquering, defeating; जामदग्न्यस्य दमने नैवं निर्वक्तुमर्हसि U. 5. 32; Bh. 3. 89; so सर्वदमन, अरिदमन &c. --2 Tranquil, passionless. --नः 1 A charioteer. --2 A warrior. --3 The Kunda plant. --4 An epithet of Viṣṇu. --नं 1 Taming, subjugation, curbing, restraint. --2 Punishing, chastising; दुर्दांतानां दमनविधयः क्षत्रियेष्वायतंते Mv. 3. 34. --3 Self-restraint. --4 Slaying, killing; U. 5. 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमन न० दम--भावे ल्युट् । १ दण्डे २ इन्द्रियादीनां बाह्यवृत्ति- निरोधे । कर्त्तरि अच् । (दोना) ख्याते ३ पुष्पचामरे पुष्प- प्रधाने वृक्षभेदे “दमनस्तु रसे तिक्तो हृद्यो वृष्यः सुग- न्धिकः । ग्रहणीविषकुष्ठास्रच्छेदकण्डूत्रिदोषजित्” भावप्र० । दमनारोपणोत्सवश्च नि० सि० उक्तो यथा “चैत्रशुक्लद्वादश्यां दमनोत्सवः “द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः । वौधायनादिभिः प्रोक्तः कर्त्तव्यः प्रतिवत्सरमिति” रामा- र्चनचन्द्रिकोक्तेः “ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तन्तु- पूजनम् । चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाणी व्रजत्यधः” इति तत्रैव पाद्मवचनाच्च । शिवभक्तादिभिस्तु चतुर्दश्यादौ कार्य्यः “तत्र स्यात् स्वीयतिथिषु वह्न्यादेर्दमनार्पणम्” इति तत्रैवीक्तेः । ज्योतिःप्रकाशेऽपि “स्वस्वदेवप्रतिष्ठायां मन्त्रसंग्रहणे तथा । पवित्रदमनारोपे ग्राह्या तत्तत्तिथि- र्वुधैः” । तिथयस्तु “वह्निर्विरिञ्चिर्निरिजा गणेशः [] फणी विशाखो दिनकृन्महेशः । दुर्गान्तको विश्वहरिः स्मरश्च शर्वः शशी चेति तिथीषु पूज्याः” इत्युक्ताः आगमोक्तदीक्षावतो दमनरीपणविधिः रामार्चनचन्द्रिका- याम् । तद्विधिस्तत्रैव दृश्यः । ४ उपशान्ते ५ वीरे शब्दर० । ६ कुन्दवृक्षे राजनि० । ७ ऋषिभेदे दमयन्तीशब्दे दृश्यम् । “यद्वरात् भीमस्य नृपस्य दमयन्तीकन्यावरलाभः । “दमनादमानाक् प्रसेदुषस्तनयां तथ्यगिरस्तपोधनात् । वरमाप” नैष० । दमयति--दम--णिच्--ल्यु । ८ शासनकर्त्तरि त्रि० दुष्टदमनः सर्वदमन इत्यादि । ९ विदर्भाधिपभीम- नृपसुतभेदे च दमयन्तीशब्दे दृश्यम् । स्वाधिकारात्- प्रमाद्यन्तीः प्रजाः दमयितुं शीलमस्य युच् । १० परमेश्वरे । “मरीचिर्दमनो हंसः” विष्णुस० । “वैवस्वतादिरूपेण दम- यितृत्वात् वा” भाष्योक्तेस्तथात्वम् । भावे ल्युट् । ११ दमने न० “न्यस्य दुष्टदमनक्षमं हरिम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3469-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमनं, क्ली, (दम + भावे ल्युट् ।) दण्डः । यथा, “अत्युच्छ्रितस्य दमनमुचितञ्च श्रुतौ श्रुतम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
दमनः, पुं, (दाम्यतीति । दम + ल्युः ।) पुष्प- विशेषः । दोना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पुष्पचामरः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, “दमनस्तु वरस्तिक्तो हृद्यो वृष्यः सुगन्धिकः । ग्रहणाद्विषकुष्ठास्रक्लेदकण्डूत्रिदोषजित् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) वीरः । उपशान्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ कुन्दवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (ऋषि- विशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ५३ । ६ । “तमभ्यच्छत् ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ! । तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्म्मवित् ॥” अस्य भीमस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ३ । ५३ । ९ । “कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारात् महायशाः । दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुवर्च्चसम् ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ३४ । “मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ॥” [] “स्वाधिकारात् प्रमाद्यन्तीः प्रजा दमयितुं शीलं यस्य वैवस्वतादिरूपेण स दमनः ।” इति तद्भाष्ये शङ्कराचार्य्यः ॥ महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १३६ । “महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-685-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दमन" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दमनःदमन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दमनः 📚 ➤ पालने वाला, दबाने वाला, वश में करने वाला, जीतने वाला, हराने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दमन 📚दबाने या रोकने की क्रिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दमनः: दम् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें