🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:13:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दमित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दमित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दमित

अर्थ: पाला हुआ, शान्त, शान्त किया हुआ

संस्कृत: उपशमे · पर्याय: दान्त

अंग्रेज़ी: to be calm, to be pacified, to be quiet

व्युत्पत्ति: दम् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दमित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दम् + णिच्+क्त
  2. दमित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दम् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दमित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादमितःदमितौदमिताः
द्वितीयादमितम्दमितौदमितान्
तृतीयादमितेनदमिताभ्याम्दमितैः
चतुर्थीदमितायदमिताभ्याम्दमितेभ्यः
पञ्चमीदमितात् / दमिताद्दमिताभ्याम्दमितेभ्यः
षष्ठीदमितस्यदमितयोःदमितानाम्
सप्तमीदमितेदमितयोःदमितेषु
सम्बोधनहे दमितहे दमितौहे दमिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दम् (दिवादिगण) · अर्थ: शांत करना, दमन करना (उपशमे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदाम्यतिदाम्यतःदाम्यन्ति
मध्यमदाम्यसिदाम्यथःदाम्यथ
उत्तमदाम्यामिदाम्यावःदाम्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दाम्यति · लिट्: ददाम · लुट्: दमिता · लृट्: दमिष्यति · लोट्: दाम्यतात् · लङ्: अदाम्यत् · विधिलिङ्: दाम्येत् · आशीर्लिङ्: दम्यात् · लुङ्: अदमत् · लृङ्: अदमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दमन · ण्वुल्: दमकः · तृच्: दमिता · यत्: दम्यः · तव्य: दमितव्यः · अनीयर्: दमनीयः · क्त: दान्तः · क्तवतु: दान्तवान् · शतृ: दाम्यन् · स्य-शतृ: दमिष्यन् · क्त्वा: दान्त्वा · ल्यप्: प्रदम्य · तुमुन्: दमितुम् · णमुल्: दमम् · घञ्: दमः · क्तिन्: दान्ति · क्वसु: देमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दमित
दमित
damita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दबाया/वश में किया (3.1.96) दान्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दमित वि॰ [सं॰]
१. जिसका दमन किया गया हो । उ॰— कवि समाजिक प्रतिवंधों के विरुद्ध अपनी दमित वृत्तियों का प्रका- शन करता है ।—नया॰, पृ॰ ३ ।
२. पराजित । पराभूत । विजित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमित mfn. tamed, subdued, Pāṇ. vii, 2, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमित a. 1 Tamed, calmed, tranquillized. --2 Conquered, curbed, subdued, defeated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0557-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमित त्रि० दम्यते स्म दम--णिच्--क्त वा दान्तेत्यादि इट् । कृतदमने वृषादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3469,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दमितः, त्रि, (दम्यते स्म इति । दम + क्तः । “वा दान्तशान्तेति ।” ७ । २ । २७ । इति पक्षे इट् ।) दान्तः । इत्यमरः । ३ । १ । ९७ ॥ (यथा, हरिवंशे । ६७ । ५६ । “यथेयं सरिदम्भोदा भवेच्छिवजलाशया । व्रजोपभोग्या च यथा नागे वै दमिते मया ॥”) क्लेशसहमात्रम् । इति भरतः ॥ भारवाहनादि- क्लेशसहः । इति सुभूतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दमित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दमितदमित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दम् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: दमित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दम् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दमित 📚 ➤ पाला हुआ, शान्त, शान्त किया हुआ
संस्कृत: उपशमे · पर्याय: दान्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दमित 📚जिसका दमन किया गया हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दमित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दमित: दम् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें