🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:00:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दमितृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दमितृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दमितृ

अर्थ: शांत करना, दमन करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: उपशमे

अंग्रेज़ी: to be calm, to be pacified, to be quiet

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दमितृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दम् + तृच्
  2. दमितृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दम् + तृच्
  3. दमितृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दम् + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दमितृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादमितृदमितृणीदमितॄणि
द्वितीयादमितृदमितृणीदमितॄणि
तृतीयादमितृणा / दमित्रादमितृभ्याम्दमितृभिः
चतुर्थीदमितृणे / दमित्रेदमितृभ्याम्दमितृभ्यः
पञ्चमीदमितृणः / दमितुःदमितृभ्याम्दमितृभ्यः
षष्ठीदमितृणः / दमितुःदमितृणोः / दमित्रोःदमितॄणाम्
सप्तमीदमितृणि / दमितरिदमितृणोः / दमित्रोःदमितृषु
सम्बोधनहे दमितृ / हे दमितःहे दमितृणीहे दमितॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दम् (दिवादिगण) · अर्थ: शांत करना, दमन करना (उपशमे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदाम्यतिदाम्यतःदाम्यन्ति
मध्यमदाम्यसिदाम्यथःदाम्यथ
उत्तमदाम्यामिदाम्यावःदाम्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दाम्यति · लिट्: ददाम · लुट्: दमिता · लृट्: दमिष्यति · लोट्: दाम्यतात् · लङ्: अदाम्यत् · विधिलिङ्: दाम्येत् · आशीर्लिङ्: दम्यात् · लुङ्: अदमत् · लृङ्: अदमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दमन · ण्वुल्: दमकः · तृच्: दमिता · यत्: दम्यः · तव्य: दमितव्यः · अनीयर्: दमनीयः · क्त: दान्तः · क्तवतु: दान्तवान् · शतृ: दाम्यन् · स्य-शतृ: दमिष्यन् · क्त्वा: दान्त्वा · ल्यप्: प्रदम्य · तुमुन्: दमितुम् · णमुल्: दमम् · घञ्: दमः · क्तिन्: दान्ति · क्वसु: देमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दमितृ
दमितृ
damitṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दमितृ m. = ˚मयितृ, RV. ii, 23, 11; iii, 34, 10; v, 34, 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दमितृदमितृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दम् + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: दमितृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दम् + तृच् | दमितृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दम् + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दमितृ 📚 ➤ शांत करना, दमन करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: उपशमे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दमितृ 📚m. = ˚मयितृ, RV. ii, 23, 11; iii, 34, 10; v, 34, 6🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दमितृ: दम् + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें