🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दयत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दयत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दयत

अर्थ: दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना

संस्कृत: दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु

अंग्रेज़ी: to accept, to recieve, to obtain, to go, to protect, to kill, to hurt, to injure, to accept, to take

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दय् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दे धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. दयता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच् · तद्धित: दय + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दय् (भ्वादिगण) · अर्थ: दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना (दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदयतअदयेताम्अदयन्त
मध्यमअदयथाःअदयेथाम्अदयध्वम्
उत्तमअदयेअदयावहिअदयामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दयते · लिट् (आत्मने.): दयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): दयिता · लृट् (आत्मने.): दयिष्यते · लोट् (आत्मने.): दयताम् · लङ् (आत्मने.): अदयत · विधिलिङ् (आत्मने.): दयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अदयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दयन · ण्वुल्: दायकः · तृच्: दयिता · ण्यत्: दाय्यः · तव्य: दयितव्यः · अनीयर्: दयनीयः · क्त: दयितः · क्तवतु: दयितवान् · शानच्: दयमानः · क्त्वा: दयित्वा · ल्यप्: प्रदय्य · तुमुन्: दयितुम् · णमुल्: दायम् · घञ्: दायः · क्तिन्: त्ति · क्वसु: दयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दय्
दय्
day
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दय् cl. 1. Ā. दयते (p. दयमान, RV. &c.; aor. अदयिष्ट, Bhaṭṭ.; pf. ˚यां चक्रे, Pāṇ. iii, 1, 37) to divide, impart, allot (with gen., ii, 3, 52; acc. RV.); to partake, possess, RV.; Nir.; to divide asunder, destroy, consume, RV. vi, 6, 5; x, 80, 2; to take part in, sympathize with, have pity on (acc., vii, 23, 5; AV.; ŚBr. xiv; Bhaṭṭ.; gen. Daś.; Bhaṭṭ.; Kathās. cxxi, 104); to repent, RV. vii, 100, 1; to go, Dhātup. : Caus. (Pot. दययेत्) to have pity on (gen.), BhP. ii, 7, 42 : Intens. दन्दय्यते, दाद्˚, Vop. xx, 8 f.; cf. अव-, निर्-अव-, वि-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दय् {c1c} A. (दयते, दयित) 1 To feel pity or compassion for, pity, sympathise with (with gen.); रामस्य दयमानोऽसावध्येति तव लक्ष्मणः Bk. 8. 119; तेषां दयसे न कस्मात् 2. 33, 15. 63. --2 To love, like, be fond of; दयमानाः प्रमदाः Ś. 1. 4; Bk. 10. 9. --3 To protect; नगजा न गजा दयिता दयिताः Bk. 10. 9. --4 To go, move. --5 To grant, give, divide or allot. --6 To hurt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दयतदय् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दे धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | दयता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दय् + अच् · तद्धित: दय + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दयत 📚 ➤ दान देना, जाना, पालन करना, रक्षा करना, मार डालना, दुख देना, ग्रहण करना
संस्कृत: दानगतिरक्षणहिंसाऽदानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दय् 📚cl. 1. Ā. दयते (p. दयमान, RV. &c.; aor. अदयिष्ट, Bhaṭṭ.; pf. ˚यां चक…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें