🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:02:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दर्शः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दर्शः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दर्शः

अर्थ: दृष्टि, दृश्य, दर्शन

संस्कृत: अमावासी, दर्शयागः · पर्याय: अमावास्या, अमावस्या, सूर्येन्दुसङ्गम

व्युत्पत्ति: दृश् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दर्श (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दृश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दर्श (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्शःदर्शौदर्शाः
द्वितीयादर्शम्दर्शौदर्शान्
तृतीयादर्शेनदर्शाभ्याम्दर्शैः
चतुर्थीदर्शायदर्शाभ्याम्दर्शेभ्यः
पञ्चमीदर्शात् / दर्शाद्दर्शाभ्याम्दर्शेभ्यः
षष्ठीदर्शस्यदर्शयोःदर्शानाम्
सप्तमीदर्शेदर्शयोःदर्शेषु
सम्बोधनहे दर्शहे दर्शौहे दर्शाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दर्श
दर्श
darśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ (2.7.52) पौर्णमास
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्श संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दर्शन । अवलोकन ।
२. सूर्य और चंद्रमा का संगम काल । अमावस्या तिथि ।
३. द्वितीया तिथि । यौ॰—दर्शपति ।
३. वह यज्ञ या कृत्य जो अमावस्या के दिन किया जाय । यौ॰—दर्शपौर्णमास ।
४. प्रत्यक्ष प्रमाण । चाक्षुष प्रमाण (को॰) ।
५. दृश्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्श mfn. (√ दृश्) ifc. ‘looking at, viewing’, see अवसान-, आदिनव-, and वधू-दर्श, तत्त्व-
‘showing’, see आत्म-
दर्श m. ‘appearance’, see चदिर्-दर्श, दुर्-, प्रिय-
(g. पचादि) the moon when just become visible, day of new moon, half-monthly sacrifice performed on that day, AV.
(parox.), TS.; TBr. & ŚBr. ix; Kauś.; ĀśvGṛ. &c. (n., MBh. iii, 14206)
(Day of) New Moon (son of Dhātṛ, BhP. vi, 18, 3; of Kṛṣṇa, x, 61, 14; N. of a Sādhya, VāyuP. ii, 5, 6)
du. = पूर्णमास, TS., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्श, दर्शक, दर्शन &c. See under दृश्.
दर्श a. [दृश् भावे घञ्] Seeing, looking. --र्शः 1 Sight, view, appearance, (usually in comp.); दुर्दर्शः, प्रियदर्शः &c. --2 Ocular evidence or proof. --3 The day of the new moon ( अमावास्या); एकत्रस्थितचंद्रार्कदर्शनाद् दर्श उच्यते. --4 The new moon. --5 The half-monthly sacrifice, a sacrificial rite performed on the day of the new moon. --Comp. --पः a god. --यामिनी the night of the new moon. --विपद् m. the moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्श पु० दृश्येते शास्त्रदृष्ट्या सूर्य्यचन्द्रौ एकत्र स्थितौ यत्र । दृश--आधारे घञ् । १ सूर्य्येन्दुसङ्गमकाले अमावास्या- तिथौ “एकत्रस्थौ चन्द्रसूर्य्यो दर्शनात् दर्श उच्यते” मत्स्यपु० कुहूशब्देऽस्य विवृतिः । स निमित्ततया- ऽस्त्यस्य अच् । २ दर्शकालकर्त्तव्ये यागभेदे । आग्नेया- ष्टापालैन्द्रदध्यैन्द्रपयोरूपयागत्रयात्मकोदर्शयागः । काती- यशब्दे तदितिकर्त्तव्यता दृश्या । “सर्वेभ्यो दर्शपौर्ण- मासौ” श्रुतिः भावे घञ् । दर्शने ३ चाक्षुषज्ञाने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3473,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्शः, पुं, (दृश्येते उपर्य्यधोमावापन्नसमसूत्रपात- न्यायेन राश्येकांशावच्छेदेन सहावस्थितौ चन्द्र- सूर्य्यौ यत्र । दृश् + अधिकरणे घञ् ।) अमा- वस्या । इत्यमरः । १ । ४ । ८ ॥ [] “अन्योऽन्यं चन्द्रसूर्य्यौ तु दर्शनाद्दर्श उच्यते ॥” इति मत्स्यपुराणम् ॥ (अयं शिनीवाल्यां विधातृपत्न्यां तस्मात् जातः । यथा, भागवते । ६ । १८ । ३ । “धातुः कुहूः शिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रातः पूर्णमासमनुक्रमात् ॥” दृश + भावे घञ् ।) अवलोकनम् । इति मेदिनी । शे, ७ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४४ । ४५ । “दुर्द्दर्शाः केचिदाभान्ति नराः काष्ठमया इव । प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवाः ॥”) पक्षान्तकृतयागविशेषः । स यागत्रयात्मकः । यथा । “आग्नेयाष्टाकपालैन्द्रदध्यैन्द्रपयोयागा- स्त्रयोऽमावास्यायां स च यावज्जीवं कर्त्तव्यः कौण्डपायिकर्त्तव्यो माससाध्यश्च ।” इति मल- मासतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-689-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दर्शःदर्श (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दृश् + घञ्)
अन्य सम्भावना: दृश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दर्शः 📚 ➤ दृष्टि, दृश्य, दर्शन
संस्कृत: अमावासी, दर्शयागः · पर्याय: अमावास्या, अमावस्या, सूर्येन्दुसङ्गम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दर्श 📚दर्शन । अवलोकन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दर्श
अमावस्या के नाम (१.४.९) — अमावास्या, अमावस्या, सूर्येन्दुसंगम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दर्शः: दृश् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें