🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:50:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दशन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दशन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दशन

अर्थ: नि.नलोपः दाँत

संस्कृत: दन्तः · पर्याय: रदन, दन्त, रद, द्विज, कुञ्ज

व्युत्पत्ति: दंश् + ल्युट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दशन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दशन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादशनःदशनौदशनाः
द्वितीयादशनम्दशनौदशनान्
तृतीयादशनेनदशनाभ्याम्दशनैः
चतुर्थीदशनायदशनाभ्याम्दशनेभ्यः
पञ्चमीदशनात् / दशनाद्दशनाभ्याम्दशनेभ्यः
षष्ठीदशनस्यदशनयोःदशनानाम्
सप्तमीदशनेदशनयोःदशनेषु
सम्बोधनहे दशनहे दशनौहे दशनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दशन
दशन
daśana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दशन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दाँत ।
२. दाँत से काटना । दाँतों से काटने की क्रिया ।
३. कवच । वर्म ।
४. शिखर । चोटी । यौ॰—दशनच्छद । दशनवासस् = होंठ । दशनपद = दंत क्षत का स्थान अथवा जिह्न । दशनबीज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दशन m. (√ दंश्) (n., L., Sch.) a tooth, Mn. &c. (ifc. f(आ). , iii, 10; MBh. xii; Megh. &c.)
a bite, Vātsyāy. i, 1, 2 a peak, L.
दशन n. (= दंश्˚) armour, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (472,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दशनः, --नं [दंश् भावे करणादौ वा ल्युट् नि˚ नलोपः] 1 A tooth; मुहुर्मुहुर्दशनविखंडितोष्ठया Śi. 17. 2; शिखरिदशना Me. 82; Bg. 11. 27. --2 Biting. --नः The peak of a mountain. --नं An armour; (also m.). --Comp. --अंशुः brightness of the teeth; Ku. 6. 25. --अंकः a tooth-mark, bite. --उच्छिष्टः {1} a lip. {2} a kiss. {3} a sigh. --छदः, --वासस् n. {1} a lip. {2} a kiss. --पदं a bite, tooth-mark; दशनपदं भवदधरगतं मम जनयति चेतसि खेदं Gīt. 8. --बीजः the pomegranate tree.
दशनः, --नं [दंश् भावे करणादौ वा ल्युट् नि˚ नलोपः] 1 A tooth; मुहुर्मुहुर्दशनविखंडितोष्ठया Śi. 17. 2; शिखरिदशना Me. 82; Bg. 11. 27. --2 Biting. --नः The peak of a mountain. --नं An armour; (also m.). --Comp. --अंशुः brightness of the teeth; Ku. 6. 25. --अंकः a tooth-mark, bite. --उच्छिष्टः {1} a lip. {2} a kiss. {3} a sigh. --छदः, --वासस् n. {1} a lip. {2} a kiss. --पदं a bite, tooth-mark; दशनपदं भवदधरगतं मम जनयति चेतसि खेदं Gīt. 8. --बीजः the pomegranate tree.
दशन, दष्ट See under दंश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दशन न० दश्यतेऽनेन वा दन्श--भाषे करणादौ वा ल्युट् नि० नलोपः । १ कवचे वर्मणि २ शिखरे पु० मेदि० । ३ दन्ते पुंन० अमरः । “वभौ सदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनीद्भवा” रघुः । “तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत् स्त्रियम्” मनुः । “ताम्बूलाक्तं दशनमसकृत् दर्शयन्तीह चेटी” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3479,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दशनं, क्ली, (दश्यते इव शरीरमनेनेति । दन्श + करणे ल्युट् । दहदशेति निर्द्देशात् क्वचिद- कित्यपि नलोपः ।) कवचम् । शिखरे, पुं । इति मेदिनी । ने, ७४ ॥
दशनः, पुं, क्ली, (दश्यतेऽनेनेति । दन्श-- ल्युट् । दहदशेति निर्द्देशात् अत्र अकित्यपि न- लोपः ।) दन्तः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, रघुः । ५ । ५२ । “उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः संवर्द्धितोरःस्थलतारहारः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-691-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दशन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दशनदशन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दशन 📚 ➤ नि.नलोपः दाँत
संस्कृत: दन्तः · पर्याय: रदन, दन्त, रद, द्विज, कुञ्ज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दशन 📚दाँत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दशन
दाँत (२.६.९२) — रदन, दन्त, रद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें