🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दसमी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दसम्+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दसम्

अर्थ: फेंकना

संस्कृत: उपक्षये

अंग्रेज़ी: to throw, to bounce, to fly away

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. दस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. दस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दस् + अच्
  4. दस (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दस् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दस् (दिवादिगण) · अर्थ: फेंकना (उपक्षये)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदसत् / अदसद्अदसताम्अदसन्
मध्यमअदसःअदसतम्अदसत
उत्तमअदसम्अदसावअदसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दस्यति · लिट्: ददास · लुट्: दसिता · लृट्: दसिष्यति · लोट्: दस्यतात् · लङ्: अदस्यत् · विधिलिङ्: दस्येत् · आशीर्लिङ्: दस्यात् · लुङ्: अदसत् · लृङ्: अदसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दसन · ण्वुल्: दासकः · तृच्: दसिता · ण्यत्: दास्यः · तव्य: दसितव्यः · अनीयर्: दसनीयः · क्त: दस्तः · क्तवतु: दस्तवान् · शतृ: दस्यन् · स्य-शतृ: दसिष्यन् · क्त्वा: दस्त्वा · ल्यप्: प्रदस्य · तुमुन्: दसितुम् · णमुल्: दासम् · घञ्: दासः · क्तिन्: दस्ति · क्वसु: देसिवान्

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दस्
दस्
das
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
वस्त्र के स्रोत (2.6.111) छाल · फल · कीड़े · रोएँ
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस् cl. 1. 4. (p. दसमान; impf. pl. अदस्यन्) to suffer want, become exhausted, RV. iv, 134, 5 (Nir. i, 9), TS. i, 6, 11, 3; = उप-√ क्षिप्, Dhātup. : Caus. Ā. (1. sg. ˚सये; Subj. pl. ˚सयन्त) to exhaust, iv, 2, 5, 4; RV. v, 45, 3; cf. अप-, उप-, अनूप-, प्र-, वि-; सं-ददस्वस्, द्रविणो-दस्; δεῖ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस् {vI.v} {c4c} P. (दस्यति) 1 To throw up, toss. --2 To decay, waste away, perish. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (दंसति, दंसयति ते) 1 To bite, destroy, overpower. --2 To see. --3 To shine. --Caus. To exhaust, weary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दसम्दस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: दस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | दस (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दस् + अच्
ईअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दसम् 📚 ➤ फेंकना
संस्कृत: उपक्षये

ई 📚 ➤ खिन्नता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दस् 📚cl. 1. 4. (p. दसमान; impf. pl. अदस्यन्) to suffer want, become exhaus…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दसमीदसम् + ईहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें