🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:40:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दस्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दस्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दस्रः

अर्थ: बर्बर, भीषण, विनाशकारी

व्युत्पत्ति: दस्यति पांसून् दस् + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दस्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दस्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादस्रःदस्रौदस्राः
द्वितीयादस्रम्दस्रौदस्रान्
तृतीयादस्रेणदस्राभ्याम्दस्रैः
चतुर्थीदस्रायदस्राभ्याम्दस्रेभ्यः
पञ्चमीदस्रात् / दस्राद्दस्राभ्याम्दस्रेभ्यः
षष्ठीदस्रस्यदस्रयोःदस्राणाम्
सप्तमीदस्रेदस्रयोःदस्रेषु
सम्बोधनहे दस्रहे दस्रौहे दस्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दस्र
दस्र
dasra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम (1.1.62) नासत्य · अश्विन् · आश्विनेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिशिर ऋतु ।
२. गदहा ।
३. अश्विनी- कुमार ।
४. दो का समूह । जोडा़ ।
५. दस्यु । लुटेरा (को॰) ।
६. अश्विनी नक्षत्र (को॰) । यौ॰—दस्र देवता = अश्विनी नक्षत्र । दस्रसू = सूर्य की स्त्री ।
दस्र २ वि॰
१. दोहरा ।
२. हिंसा करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्र mfn. accomplishing wonderful deeds, giving marvellous aid (chiefly said of the Aśvins), RV.
दस्र m. N. of one of the Aśvins, Bṛh.; MBh.; Hariv. 601
दस्र m. du. the Aśvins, L.
दस्र m. sg. the number 2 Sūryas. i
= -देवता, viii, 9
a robber, thief, Uṇ., Sch.
an ass (cf. दशेरक), L.
दस्र n. the cold season, Uṇvṛ.
दस्र See दस्म.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्र a. [दस्यति पांसून् दस्-रक्] [] Savage, fierce, destructive. --स्रौ (m. du.) 1 The two Aśvins, the physicians of the gods. --2 The number ‘two’. --स्रः 1 An ass. --2 A robber. --स्रं 1 The cold season. --2 The lunar mansion Aśvinī. --Comp. --देवता the constellation Aśvinī. --सूः f. wife of the sun and mother of the Aśvins, = संज्ञा q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्र पुंस्त्री० दस्यति पांसून् दस उत्क्षपे रक् । १ गर्द्धभे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । दस्यति रीगान् क्षिपति दस उपक्षेपे । २ अश्विनीकुमारयोर्द्वयोः द्वि० व० । तत्तुल्य- संख्यत्वात् ३ द्वित्वसंख्यायां ४ तत्संख्येये च तदधिष्ठातृ- कत्वात् ५ अश्विनीनक्षत्रे च मेदि० । “अनुसस्रतु- स्तमथ दस्रयोः सुतौ” माघः । तयोर्मध्ये विशेष वाचित्वे एकवचनान्तोऽयं “नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनामपि । मार्त्तण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य महा- [] त्मनः” भा० शा० २०८ । “देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति” हरिव० ९ अ० । नासत्यदस्रयोर्द्वन्वचारित्वात् द्विवच- नान्तता ६ हिंस्रे त्रि० । ७ शिशिरे न० संक्षिप्तसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3510-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्रं, क्ली, (दंसयते तृणादीन् दशतीति । दसि दंशे + “स्फायितञ्चिवञ्चिशकीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) शिशिरम् । इति संक्षिप्त- सारे उणादिवृत्तिः ॥
दस्रः, पुं, (दस्यति उत्क्षिपति पांशूनिति । दस उत्क्षेपे + “स्फायितञ्जीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) खरः । (दस्यति रोगान् क्षिप- तीति ।) अश्विनीसुतः । इति मेदिनी । रे, ४७ ॥ (यथा, हरिवंशे । ९ । ५३ । “नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनीसुतौ ॥” दर्शनीये, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ६ । ६९ । ७ । “इन्द्राविष्णू पिवतं मध्वो अस्य सोमस्य दस्रा जठरं पृणेथाम् ॥” “दस्रा हे दर्शनीयाविन्द्राविष्णू ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दस्र" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दस्रःदस्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दस्रः 📚 ➤ बर्बर, भीषण, विनाशकारी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दस्र 📚शिशिर ऋतु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दस्र
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम (१.१.६२) — नासत्य, अश्विन्, आश्विनेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें