🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:12:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दातृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दातृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दातृ

अर्थ: देने वाला, स्वीकार करने वाला

व्युत्पत्ति: दा +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दातृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दातृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दातृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दातृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादातृदातृणीदातॄणि
द्वितीयादातृदातृणीदातॄणि
तृतीयादातृणा / दात्रादातृभ्याम्दातृभिः
चतुर्थीदातृणे / दात्रेदातृभ्याम्दातृभ्यः
पञ्चमीदातृणः / दातुःदातृभ्याम्दातृभ्यः
षष्ठीदातृणः / दातुःदातृणोः / दात्रोःदातॄणाम्
सप्तमीदातृणि / दातरिदातृणोः / दात्रोःदातृषु
सम्बोधनहे दातृ / हे दातःहे दातृणीहे दातॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दातृ
दातृ
dātṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दातृ (with acc.; once without, RV. iv, 31, 7), दा˚तृ (with or without gen.; exceptionally with acc. ŚBr. xi, 5, 1, 12), m. giving, a giver, donor, liberal, RV. &c.
one who gives a daughter (gen.) in marriage (cf. कन्या-), Kum. vi, 1
a father or brother who gives a daughter or sister in marriage, MānGṛ. i, 8; Mn. iii, 172; Paiṭh.; R.
one who offers (his wife gen.), L.
a creditor, Mn. viii, 161 the arranger of a meal, iii, 236
granting, permitting (ifc. or with gen.), v, viii, xi; MBh. &c.
a founder (of a household, कुतुम्बानाम्), xiii, 1663
दातृ [cf. अ-, ऋण-, ब्रह्म-; δωτήρ, δοτήρ, Lat. dator, daturus]
2. दातृ m. mowing, a mower (with acc.), RV. v, 7, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दातृ a. (त्री f.) [दा-तृच्] 1 Giving [] offering, granting, presenting, bestowing, imparting, &c. --2 Liberal. --m. (ता) 1 A giver (in general); Ku. 6. 1. --2 A donor; Bv. 1. 66. --3 A lender, creditor. --4 A teacher. --5 A cutter.
दाक, दाति, दातृ, दानं, दानु, &c. See under दा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0562-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दातृ त्रि० दा--दाने तृच् । १ दानकर्त्तरि २ दानशीले च १ दात मे भूभूतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति” कुमा० “कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामैतत्तै” यजु० ७ । ४८ स्त्रियां ङीप् । शीलार्थे तृचि तु न कर्म्मणि षष्ठा “स हि ष्मा धन्वाक्षितं दाता न दात्या पशुः ऋ० ५ । ७ । ७ । दातृ- धर्मश्च दानशब्दे दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3514,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दातृदातृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दा + तृच्)
अन्य सम्भावना: दातृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दातृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दातृ 📚 ➤ देने वाला, स्वीकार करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दातृ 📚(with acc.; once without, RV. iv, 31, 7), दा˚तृ (with or without gen.…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दातृ: दा + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें