🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:09:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दाल्भ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दाल्भ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दाल्भ्य

अर्थ: एक वैयाकरण का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दाल्भ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दाल्भ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाल्भ्यःदाल्भ्यौदाल्भ्याः
द्वितीयादाल्भ्यम्दाल्भ्यौदाल्भ्यान्
तृतीयादाल्भ्येनदाल्भ्याभ्याम्दाल्भ्यैः
चतुर्थीदाल्भ्यायदाल्भ्याभ्याम्दाल्भ्येभ्यः
पञ्चमीदाल्भ्यात् / दाल्भ्याद्दाल्भ्याभ्याम्दाल्भ्येभ्यः
षष्ठीदाल्भ्यस्यदाल्भ्ययोःदाल्भ्यानाम्
सप्तमीदाल्भ्येदाल्भ्ययोःदाल्भ्येषु
सम्बोधनहे दाल्भ्यहे दाल्भ्यौहे दाल्भ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दाल्भ्य
दाल्भ्य
dālbhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाल्भ्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दल्भ ऋषि के गोत्र का मनुष्य ।
२. वृक नामक मुनि । विशेष— इंद्र इनके बंधु थे । इन्होंने चंद्रसेन राजा की गर्भिणी स्त्री की परशुराम के क्रोध से रक्षा की थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाल्˚भ्य m. (fr. दल्भ, iv, 1, 105) patr. of Keśin, TāṇḍyaBr. xiii, 10, 8
of Vaka, ChUp. i, 2, 13
of Caikitāyana, ChUp. i, 8, 1
N. of a grammarian, VPrāt. iv, 15
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (476,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाल्भ्य पुंस्त्री दलभस्य गोत्रापत्यम् गर्गा० यञ् । दल्मर्पि- गोत्रापत्ये ववे मुनिभेदे । “वकोदाम्भ्यः स्थूलशिणः कृष्णद्वैपायनः शुकः” भा० स० ४ अ० दलभशब्दे छान्द्रो० वाक्यम् दृश्यम् । तस्य युवापत्यम् यूनि फिञ् । दाल्- भ्यायनि दल्भ्यस्य यून्यपत्ये । २ पुण्याश्रमरूपे तीर्थभेदे । “दाल्भ्यघोषश्च दाल्भ्यश्च धरणीस्थो महात्मनः । कौ- न्तेयानन्तयशसः सुव्रतस्यामितौजसः । आश्रमः ख्या- यते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः” भा० व० ९० अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाल्भ्यः, पुं, (दल्भस्य मुनेर्गोत्रापत्यम् । “गर्गा- दिभ्यो यञ् ।” ४ । १ । १०५ । इति यञ् ।) मुनिविशेषः । (यथा, महाभारते । २ । ४ । ११ । “वको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-706-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दाल्भ्यदाल्भ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दाल्भ्य 📚 ➤ एक वैयाकरण का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दाल्भ्य 📚दल्भ ऋषि के गोत्र का मनुष्य🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬