🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:22:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दु

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दु
दु
du
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दु वि॰ [सं॰ द्वि प्रा॰, दु या हिं॰ दो] 'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुविधा दुचित्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दु (or दू) cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 46) दवति (pf. दुदाव; fut. दोष्यति, दोता; aor. अदावीत् or अदौषीत्, Vop.), to go: Caus. दावयति or दवयति (see s.v.) Actually occurring only in Subj. aor. दविषाणि, RV. x, 34, 5, ‘न द्˚ एभिह्’, (?) I will not go i.e. have intercourse with them (the dice). [cf. δύω, δύνω, δεύομαι.]
2. दु (also written दू), cl. 5. P. cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvii, 10; xxvi, 24) दुनोति, दूयते (ep. also ˚ति; pf. दुदाव; fut. दोष्यति; aor. अदौषीत्; inf. दोतुम्), to be burnt, to be consumed with internal heat or sorrow (Pres. दुनोति, MBh. iii, 10069; BhP. iii, 2, 17; Gīt. iii, 9 ; but oftener दूयते, which is at once Pass.), MBh.; Suśr.; Kāv. &c.; (only दुनोति) to burn, consume with fire, cause internal heat, pain, or sorrow, afflict, distress, AV. ix, 4, 18; MBh.; VarBṛS.; Kāv. : Caus. दावयति aor. अदूदुवत्: Desid. दुदूषति: Intens. दोदूयते, दोदोति. [cf. δαίω. for δαϝιω; δύη, pain; Lit. davyti, to torment; Sl. daviti, to worry.]
दुः in comp. for दुस् (p. 488; for दुः-क्˚, दुः-प्˚ See दुष्-क्˚, दुष्-प्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (482,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दु {vI.v} {c5c} P. (दुनोति, दुत or दून) 1 To burn, consume with fire; Bk. 14. 85. --2 To torment, afflict, distress; उद्भासीनि जलेजानि दुन्वंत्यदयितं जनं Bk. 6. 74, 5. 98, 17. 99; (मुखं) तव विश्रांतकथं दुनोति मां R. 8. 55. --3 To pain, produce sorrow; वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गंधतया स्म चेतः Ku. 3. 28. --4 (Intrans.) To be afflicted or pained; देहि सुंदरि दर्शनं मम मन्मथेन दुतोमि Gīt. 3. --Pass. (or {c4c} A. according to some) To be afflicted or pained &c.; नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे Gīt. 7; Ku. 5. 12, 48; R. 1. 70, 16. 21. {vII.v} {c1c} P. (दवति) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दु गतौ भ्वा० पर० अक० अनिट् । दवति अदौषीत् केचित्तु वेडयमित्याहुस्तेन अदावीदित्यपि । दुदाव वेट् कत्वेऽपि लिटि नित्येट् दुदुविव । दूनः । “पित्तेन दूने रसने सितापि” नैष० ।
दु उपतापे स्वा० प० सक० सेट् । उपतापःपीडनम् । दुनोति- अदावीत् अदौषीत् लिटि नित्येट् दुदुविव । दुतः । “मृ- दुतया दुतया” माघः । “दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः” कुमा० “स भस्मसाच्चकारारीन् दुदाव च कृतान्तवत्” भट्टिः “मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम्” रघुः कर्मकर्तरि रूपं दू--स्येदे दैवादिकस्य वा रूपम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3615,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दु, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) दवति । इति दुर्गादासः ॥
दु, टु ओ न उपतापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं-सकं-अकं च-अनिट् ।) टु, दवथुः । ओ, दूनः । न, दुनोति । उपताप इहोपतप्ती- भावः उपतप्तीकरणञ्च । मन्मथेन दुनोमीति जयदेवः । वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । इति कालिदासः । इति दुर्गादासः ॥
दुः, [र्] व्य, निषेधः । दुःखम् । निन्दा । अव- क्षेपणम् । इति दुर्गादासधृतपुरुषोत्तमदेवः ॥
दुः, [स्] व्य, दुःखभावनम् । कोपः । इति दुर्गा- दासधृतमेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-722-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुउमा-कोश दु: 'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुव… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दु 📚 ➤ 'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुव… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दु 📚'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुव…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें