🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:06:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दु
du
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दु वि॰ [सं॰ द्वि प्रा॰, दु या हिं॰ दो] 'दो' शब्द का संक्षिप्त रूप जो समास बनाने के काम में आता है । जैसे, दुविधा दुचित्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दु (or दू) cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 46) दवति (pf. दुदाव; fut. दोष्यति, दोता; aor. अदावीत् or अदौषीत्, Vop.), to go: Caus. दावयति or दवयति (see s.v.) Actually occurring only in Subj. aor. दविषाणि, RV. x, 34, 5, ‘न द्˚ एभिह्’, (?) I will not go i.e. have intercourse with them (the dice). [cf. δύω, δύνω, δεύομαι.]
2. दु (also written दू), cl. 5. P. cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvii, 10; xxvi, 24) दुनोति, दूयते (ep. also ˚ति; pf. दुदाव; fut. दोष्यति; aor. अदौषीत्; inf. दोतुम्), to be burnt, to be consumed with internal heat or sorrow (Pres. दुनोति, MBh. iii, 10069; BhP. iii, 2, 17; Gīt. iii, 9 ; but oftener दूयते, which is at once Pass.), MBh.; Suśr.; Kāv. &c.; (only दुनोति) to burn, consume with fire, cause internal heat, pain, or sorrow, afflict, distress, AV. ix, 4, 18; MBh.; VarBṛS.; Kāv. : Caus. दावयति aor. अदूदुवत्: Desid. दुदूषति: Intens. दोदूयते, दोदोति. [cf. δαίω. for δαϝιω; δύη, pain; Lit. davyti, to torment; Sl. daviti, to worry.]
दुः in comp. for दुस् (p. 488; for दुः-क्˚, दुः-प्˚ See दुष्-क्˚, दुष्-प्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (482,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दु {vI.v} {c5c} P. (दुनोति, दुत or दून) 1 To burn, consume with fire; Bk. 14. 85. --2 To torment, afflict, distress; उद्भासीनि जलेजानि दुन्वंत्यदयितं जनं Bk. 6. 74, 5. 98, 17. 99; (मुखं) तव विश्रांतकथं दुनोति मां R. 8. 55. --3 To pain, produce sorrow; वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गंधतया स्म चेतः Ku. 3. 28. --4 (Intrans.) To be afflicted or pained; देहि सुंदरि दर्शनं मम मन्मथेन दुतोमि Gīt. 3. --Pass. (or {c4c} A. according to some) To be afflicted or pained &c.; नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे Gīt. 7; Ku. 5. 12, 48; R. 1. 70, 16. 21. {vII.v} {c1c} P. (दवति) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दु गतौ भ्वा० पर० अक० अनिट् । दवति अदौषीत् केचित्तु वेडयमित्याहुस्तेन अदावीदित्यपि । दुदाव वेट् कत्वेऽपि लिटि नित्येट् दुदुविव । दूनः । “पित्तेन दूने रसने सितापि” नैष० ।
दु उपतापे स्वा० प० सक० सेट् । उपतापःपीडनम् । दुनोति- अदावीत् अदौषीत् लिटि नित्येट् दुदुविव । दुतः । “मृ- दुतया दुतया” माघः । “दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः” कुमा० “स भस्मसाच्चकारारीन् दुदाव च कृतान्तवत्” भट्टिः “मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम्” रघुः कर्मकर्तरि रूपं दू--स्येदे दैवादिकस्य वा रूपम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3615,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दु, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) दवति । इति दुर्गादासः ॥
दु, टु ओ न उपतापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं-सकं-अकं च-अनिट् ।) टु, दवथुः । ओ, दूनः । न, दुनोति । उपताप इहोपतप्ती- भावः उपतप्तीकरणञ्च । मन्मथेन दुनोमीति जयदेवः । वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः । इति कालिदासः । इति दुर्गादासः ॥
दुः, [र्] व्य, निषेधः । दुःखम् । निन्दा । अव- क्षेपणम् । इति दुर्गादासधृतपुरुषोत्तमदेवः ॥
दुः, [स्] व्य, दुःखभावनम् । कोपः । इति दुर्गा- दासधृतमेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-722-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें