🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:33:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुर्गा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुर्गा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुर्गा

अर्थ: जहाँ पहुँचना कठिन हो, अगम्य, दुर्गम

संस्कृत: पार्वती · पर्याय: उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दुर्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दुर्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. दुर्गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुस् + गै + अच्
  5. गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दुस् + गै + अच्
  6. गा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दुस् + गै + अच्
  7. दुर्गा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. गा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: दुस् + गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दुर्गा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्गादुर्गेदुर्गाः
द्वितीयादुर्गाम्दुर्गेदुर्गाः
तृतीयादुर्गयादुर्गाभ्याम्दुर्गाभिः
चतुर्थीदुर्गायैदुर्गाभ्याम्दुर्गाभ्यः
पञ्चमीदुर्गायाःदुर्गाभ्याम्दुर्गाभ्यः
षष्ठीदुर्गायाःदुर्गयोःदुर्गाणाम्
सप्तमीदुर्गायाम्दुर्गयोःदुर्गासु
सम्बोधनहे दुर्गेहे दुर्गेहे दुर्गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुर्गा
दुर्गा
durgā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्गा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] आदि शक्ति । देवी ।
दुर्गा पूजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] आश्विन नवरात्र में होनेवाला दुर्गा जी का पूजनोत्सव । बंगाल की और यह एक प्रधान पर्व के रूप में मनाया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—गा See दुर्गा (p. 487).
दुर्गा f. See दुर्गा
दुर्गा f. (of ˚ग, q.v.) the Indigo plant or Clitoria Ternatea, L.
a singing bird (= श्यामा), L.
N. of two rivers, MBh. vi, 337
‘the inaccessible or terrific goddess’, N. of the daughter of Himavat and wife of Śiva (also called Umā, Pārvatī &c., and mother of Kārttikeya and Gaṇeśa cf. -पूजा), TĀr. x, 2, 3 (द्˚उर्गा देवी), MBh. &c.
of a princess, Rājat. iv, 659, and of other women.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (485,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्गा पुंस्त्री दुर्गशब्दोक्ते १ देवीभेदे तन्निरुक्त्यादिकं तत्र दर्शि- तम् । २ नीलीवृक्षे मेदि० । ३ अपराजितायाम [] शब्दच० ४ श्यामाखगे राजनि० । ५ हिमालयकन्यायाञ्च “सा दुर्गा मेनकाकन्था दैन्यदुर्गतिनाशिनी” ब्रह्मवै० पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3636-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुर्गा" आता है (60)
चंडी दुर्गा का वह रुप जो उन्होंने महिषासुर के वध के लिये धारण किया था और जि…नंदा दुर्गाशिवा दुर्गाकोटरी दुर्गा । चंड़िका । कालीभवानी भव की भार्या, दुर्गा । यौ॰—भवानीकांत = शिव । भवानीगुरु, भवानीतात =हिम-…यमुना दुर्गाशिवानी दुर्गाशाकंभरी दुर्गासर्वाणी दुर्गा । पार्वती । शर्वाणीचंडालिका दुर्गाआद्या दुर्गा । प्रधान शक्तिपुरला दुर्गाचंडिका दुर्गाशाक्री दुर्गानारायणी दुर्गावरालिका दुर्गाशिवदूती दुर्गाउग्रचंडा दुर्गात्वाष्टी दुर्गापाटलावती दुर्गाब्राह्मी दुर्गाचंडनायिका दुर्गाचर्ममुंडा दुर्गाशिवसुंदरी दुर्गाविष्णुमाया दुर्गाउमा हिमालय की पुत्री । शिव की स्त्री पार्वती । विशेष—कालिका पुराण में लिखा…अंबा माता । जननी । माँ । अम्माचंडा उग्र स्वभाव की । कर्कशा ।दे॰ 'चंड'देवी देवता की स्त्री । देवपत्नीभीमा रोचना नाम का गंधद्रव्यरेवा नर्मदा नदीलंबा जिसके दोनों छोर एक दूसरे से बहुत अधिक दूरी पर हों । जिसका विस्तार, आयत…चर्चा जिक्र । वर्णन । बयानरेवती सत्ताईसवाँ नक्षत्र जो ३२ तारों से मिलकर बना है और जिसका आकार मृदंग का …विजया पुराणानुसार पार्वती की एक सखी का नाम, जो गौतम की कन्या थीषष्ठी किसी पक्ष का छठा दिन । शुक्ल या कृष्ण पक्ष की छठी तिथिअंबिका माता ।माँकिराति गंगाविद्या वह ज्ञान जो शिक्षा आदि के द्वारा उपार्जित या प्राप्त किया जाता है । वह…सिनीवाली एक वैदिक देवी, मंत्रों में जिसका आह्वान सरस्वती आदि के साथ मिलता है । …दाक्षायणी दक्ष की कन्याईशा ऐश्वर्यवामा हिमा शीतऋतु । ठंढा का मौसम । जाड़ात्रयी तीन वस्तुओं का समूह । तिगुह । तीखट । जैसे, ब्रह्मा, विष्णु और महेशभगवती देवीवज्रा स्नुही । थूहरअपर्णा पार्वती का एक नाम । विशेष—पुराणों के अनुसार पार्वती ने शिव को पति के र…ऐंद्री इंद्राणी । शचीकिराती किरात जाति की स्त्रीगार्गी गर्ग गोत्र में उत्पन्न एक प्रसिद्ध ब्रह्मवादिनी स्त्री । इसकी कथा बृहद…चर्चिका चर्चा । जिक्रपार्षती दौपदीमहामाया प्रकृतिशताक्षी रात्रि । रातमहारात्रि महाप्रलयवाली रात, जब ब्रह्मा का लय हो जाता है और दूसरा महाकल्प होता हैसर्वमंगला सब प्रकार का या सबका मंगल करनेवालीसुरसुंदरी अप्सरामूलप्रकृति संसार की बीजशक्ति या वह आदिम सत्ता, संसार जिसका परिणाम या विकास है । आ…मेनकात्मजा शकुंतला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुर्गादुर्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दुर्गा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | दुर्गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुर्गा 📚 ➤ जहाँ पहुँचना कठिन हो, अगम्य, दुर्गम
संस्कृत: पार्वती · पर्याय: उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुर्गा 📚आदि शक्ति । देवी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दुर्गा
पार्वती के और नाम (१.१.४६) — शिवा, भवानी, रुद्राणी, शर्वाणी, सर्वमंगला, अपर्णा, पार्वती, मृडानी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें