🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दुह्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दुह्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दुह्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दुह्
दुह्
duh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दुह् cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup.
2. दुह् (orig. दुघ् cf. दुघान, दुघ &c., and the initial ध् of some forms) cl. 2. P. Ā. दोग्धि; दुग्धे or दुहे, RV. &c. (pl. Ā. दुहते, ix, 19, 5 &c.; दुह्रते, i, 134, 6 &c.; दुह्रे, vii, 101, 1 &c.; impf. P. अधोक्, iii, 19, 7; दुहुर्, ii, 34, 10 &c.; Ā. अदुग्ध [according to Pāṇ. vii, 3, 73 aor.] pl. अदुह्रन्, AV. viii, 10, 14; 3. sg. अदुह, pl. ˚ह्र, MaitrS. [cf. Pāṇ. vii, 1, 8; 41, Kāś.]; Impv. धुक्ष्व, RV.; AV.; 3 sg. दुहाम्, RV. i, 164, 27; pl. दुह्राम्, ˚रताम्, AV.; धुङ्ग्ध्वम्, ĀśvŚr.; Subj. दोहत् [3. pl. ˚हान्, Br.], ˚हते, RV.; Pot. दुहीयत्, RV. ii, 11, 21; ˚यन्, i, 120, 9; Ā. ˚हीत, ii, 18, 8; p. P. दुहत् Ā. दुहान, दुहान, and दुघ्˚, RV.; cl. 6. P. Ā. दुहति, ˚ते, RV. &c.; cl. 4. दुह्यति, ˚ते, MBh.; pf. दुदोह [˚हिथ, RV. ii, 3, 16], दुदुहे, 3. pl. दुदुहुर् [दुदूहुर्, BhP. v, 15, 9] RV. &c.; Ā. दुदुह्रे, RV. iii, 57, 2 &c.[ix, 70, 1; SV. ˚ह्रिरे]; fut. धोक्ष्यति, ˚ते, Pāṇ. viii, 2, 37, Kāś.; aor. अधुक्षत्, ˚षत [3. sg. ix, 2, 3 pl. 110, 8], अदुक्षत्, i, 33, 10; दुक्षत, 3. sg. i, 160, 3; Impv. धुक्षस्व, RV.; Pot. धुक्षीमहि, TS., i, 6, 4, 3; inf. दोग्धुम्, MBh. &c.; दोग्धोस्, ŚBr.; दुहध्यै and दोहसे, RV.; ind.p. दुग्ध्वा, ŚBr.) to milk (a cow or an udder) fig. take advantage of (cf. ἀμέλγεσθαι), enjoy; to milk or squeeze out, extract (milk, Soma, e.g. any good thing); draw anything out of another thing (with 2 acc.), RV. &c. &c.; (mostly Ā.) to give milk, yield any desired object (acc., rarely gen.), RV. &c. &c.: Pass. दुह्यते aor. अदोहि (Pāṇ. iii, 1, 63, Kāś.) to be milked, to be drawn or extracted from, RV.; AV.; MBh. &c.: Caus. दोहयति, ˚ते aor. अदूदुहत् Pass. दोह्यते, to cause to milk or be milked; to milk, milk out, extract, ŚBr.; Vait.; Mn.; BhP. : Desid. दुदुक्षति (RV.), दुधुक्षति (Bhartṛ. ii, 38 cf. दुधुक्षु), to wish to milk.
3. दुह् mfn. (nom. धुक्) milking
yielding, granting (cf. काम-, गो- &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुह् {vI.v} {c2c} U. (दोग्धि, दुग्धे, दुदोह-दुदुहे, अधुक्षत्-त or अदुग्ध, धोक्ष्यति-ते, दोग्धुं, दुग्ध) 1 To milk or squeeze out, extract (with two acc.); भास्वंति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीं Ku. 1. 2; यः पयो दोग्धि पाषाणं स रामाद्धूतिमाप्तुयात् Bk. 8. 82; पयो घटोध्नीरपि गा दुहंति 12. 73; R. 5. 33. --2 To draw anything out of another (with two acc.); प्राणान्दुहन्निवात्मानं शोकं चित्तमवारुधत् Bk. 6. 9. --3 To drain a thing of its contents, to make profit out of; दुदोह गां स यज्ञाय शस्याय मघवा दिवं R. 1. 26. --4 To yield or grant (any desired object); कामान्दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मीं U. 5. 31. --5 To enjoy. --Caus. (दोहयति-ते) To cause to milk. --Desid. (दुधुक्षति-ते) To wish to milk; राजन् दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां Bh. 2. 46. {vII.v} {c1c} P. (दोहति) To hurt, pain, distress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0574-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दुह्उमा-कोश दुह्: cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दुह् 📚 ➤ cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दुह् 📚cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें