🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:34:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुह्
duh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दुह् cl. 1. P. दोहति, to pain, Dhātup.
2. दुह् (orig. दुघ् cf. दुघान, दुघ &c., and the initial ध् of some forms) cl. 2. P. Ā. दोग्धि; दुग्धे or दुहे, RV. &c. (pl. Ā. दुहते, ix, 19, 5 &c.; दुह्रते, i, 134, 6 &c.; दुह्रे, vii, 101, 1 &c.; impf. P. अधोक्, iii, 19, 7; दुहुर्, ii, 34, 10 &c.; Ā. अदुग्ध [according to Pāṇ. vii, 3, 73 aor.] pl. अदुह्रन्, AV. viii, 10, 14; 3. sg. अदुह, pl. ˚ह्र, MaitrS. [cf. Pāṇ. vii, 1, 8; 41, Kāś.]; Impv. धुक्ष्व, RV.; AV.; 3 sg. दुहाम्, RV. i, 164, 27; pl. दुह्राम्, ˚रताम्, AV.; धुङ्ग्ध्वम्, ĀśvŚr.; Subj. दोहत् [3. pl. ˚हान्, Br.], ˚हते, RV.; Pot. दुहीयत्, RV. ii, 11, 21; ˚यन्, i, 120, 9; Ā. ˚हीत, ii, 18, 8; p. P. दुहत् Ā. दुहान, दुहान, and दुघ्˚, RV.; cl. 6. P. Ā. दुहति, ˚ते, RV. &c.; cl. 4. दुह्यति, ˚ते, MBh.; pf. दुदोह [˚हिथ, RV. ii, 3, 16], दुदुहे, 3. pl. दुदुहुर् [दुदूहुर्, BhP. v, 15, 9] RV. &c.; Ā. दुदुह्रे, RV. iii, 57, 2 &c.[ix, 70, 1; SV. ˚ह्रिरे]; fut. धोक्ष्यति, ˚ते, Pāṇ. viii, 2, 37, Kāś.; aor. अधुक्षत्, ˚षत [3. sg. ix, 2, 3 pl. 110, 8], अदुक्षत्, i, 33, 10; दुक्षत, 3. sg. i, 160, 3; Impv. धुक्षस्व, RV.; Pot. धुक्षीमहि, TS., i, 6, 4, 3; inf. दोग्धुम्, MBh. &c.; दोग्धोस्, ŚBr.; दुहध्यै and दोहसे, RV.; ind.p. दुग्ध्वा, ŚBr.) to milk (a cow or an udder) fig. take advantage of (cf. ἀμέλγεσθαι), enjoy; to milk or squeeze out, extract (milk, Soma, e.g. any good thing); draw anything out of another thing (with 2 acc.), RV. &c. &c.; (mostly Ā.) to give milk, yield any desired object (acc., rarely gen.), RV. &c. &c.: Pass. दुह्यते aor. अदोहि (Pāṇ. iii, 1, 63, Kāś.) to be milked, to be drawn or extracted from, RV.; AV.; MBh. &c.: Caus. दोहयति, ˚ते aor. अदूदुहत् Pass. दोह्यते, to cause to milk or be milked; to milk, milk out, extract, ŚBr.; Vait.; Mn.; BhP. : Desid. दुदुक्षति (RV.), दुधुक्षति (Bhartṛ. ii, 38 cf. दुधुक्षु), to wish to milk.
3. दुह् mfn. (nom. धुक्) milking
yielding, granting (cf. काम-, गो- &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुह् {vI.v} {c2c} U. (दोग्धि, दुग्धे, दुदोह-दुदुहे, अधुक्षत्-त or अदुग्ध, धोक्ष्यति-ते, दोग्धुं, दुग्ध) 1 To milk or squeeze out, extract (with two acc.); भास्वंति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीं Ku. 1. 2; यः पयो दोग्धि पाषाणं स रामाद्धूतिमाप्तुयात् Bk. 8. 82; पयो घटोध्नीरपि गा दुहंति 12. 73; R. 5. 33. --2 To draw anything out of another (with two acc.); प्राणान्दुहन्निवात्मानं शोकं चित्तमवारुधत् Bk. 6. 9. --3 To drain a thing of its contents, to make profit out of; दुदोह गां स यज्ञाय शस्याय मघवा दिवं R. 1. 26. --4 To yield or grant (any desired object); कामान्दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मीं U. 5. 31. --5 To enjoy. --Caus. (दोहयति-ते) To cause to milk. --Desid. (दुधुक्षति-ते) To wish to milk; राजन् दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां Bh. 2. 46. {vII.v} {c1c} P. (दोहति) To hurt, pain, distress.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0574-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें