🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूषण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूषण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूषण

अर्थ: एक राक्षस, रावण की सेना का एक नायक जिसे भगवान् राम ने मार गिराया था

व्युत्पत्ति: दूष् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दूषण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दूषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दूषण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूषणःदूषणौदूषणाः
द्वितीयादूषणम्दूषणौदूषणान्
तृतीयादूषणेनदूषणाभ्याम्दूषणैः
चतुर्थीदूषणायदूषणाभ्याम्दूषणेभ्यः
पञ्चमीदूषणात् / दूषणाद्दूषणाभ्याम्दूषणेभ्यः
षष्ठीदूषणस्यदूषणयोःदूषणानाम्
सप्तमीदूषणेदूषणयोःदूषणेषु
सम्बोधनहे दूषणहे दूषणौहे दूषणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दूषण
दूषण
dūṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूषण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष । ऐब । बुराई । अवगुण । उ॰— तब हरि कह्मो हत्यो बिन दूषण हलधर भेद बताओ । वह जादू खोज तुम कीजो द्वारावति धरि आयो ।—सूर (शब्द॰) ।
२. दोष लगाने की क्रिया या भाव । ऐव लगाना । उ॰—संदेह के अनंतर स्वपक्ष के स्थापन और प्रतिपक्ष के दूषण करने पर जो अर्थ का अवधारण होता है सो निर्णय कहलाता है ।—सिद्धांतसंग्रह (शब्द॰) ।
३. रावण के भाई एक राक्षस का नाम जो खर के साथ पंचवटी में शूर्पणखा की रक्षा के लिये नियुक्त किया गया था और जो शूर्पणखा की नाक और कान कट जाने पर पीछे रामचंद्र के हाथ से मारा गया ।
४. जैनियों के सामयिक व्रत में ३२ त्याज्य बातें या अवगुण जिनमें १२ कायिक, १० वाचिक और १० मानसिक हैं ।
५. दोष । अपराध (को॰) ।
६. पार— स्परिक समझौता तोड़ना । विरोध या प्रतिवाद करना (को॰) ।
दूषण २ वि॰ [सं॰] विनाशक । संहारक । मारनेवाला । उ॰— लक्ष्मण अरु शत्रुघ्न रीह दानव दल दूषण ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषण mf(ई)n. corrupting, spoiling, vitiating, violating, AV.; ŚāṅkhGṛ. &c.
counteracting, sinning against (comp.), R. ii, 109, 7 (cf. अरा-ति-द्˚, कुल-द्˚, कृत्या-द्˚, खर-द्, लोक-द्˚, विष-द्˚, विष्कन्ध-द्˚)
दूषण m. N. of a Rakṣas (general of Rāvaṇa), MBh.; R. &c.
of a Daitya slain by Śiva, ŚivaP.
दूषण n. the act of corrupting &c. (see above), Mn.; MBh. &c.
dishonouring, detracting, disparaging, MBh.; Mṛcch.; Kathās. &c.
objection, adverse argument, refutation, Sarvad.; Jaim.; Kap., Sch.
fault, offence, guilt, sin, Mn.; Kāv.; Hit. &c. (cf. अर्थद्˚, सुकृत-द्˚, स्त्री-द्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (488,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषण a. [दुष्-भावे ल्युट्] 1 Corrupting, spoiling, destroying, &c.; see दुष्. --2 Dishonouring, violating. --3 Offending against. --4 Opposing, counteracting. --णं 1 Spoiling, corrupting, vitiating, ruining, polluting &c. --2 Violating, breaking (as an agreement). --3 Seducing, violating, dishonouring (as a woman). --4 Abuse, censure, blame; R. 12. 46. --5 Detraction, disparagement, --6 Adverse argument or criticism, objection. --7 Refutation. --8 A fault, offence, defect, sin, crime; नोलूकोष्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणं Bh. 2. 93; हाहा धिक् परगृहवासदूषणं U. 1. 40; Ms. 2. 213; H. 1. 98, 115; 2. 180. --णः N. of a demon, one of the generals of Rāvaṇa, slain by Rāma. --Comp. --अरिः an epithet of Rāma. --आवह a. involving [] (one) in blame.
दूषक, दूषण, दूष्य &c. See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0573-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषण न० दूषि--भावे ल्युट् । सदोषतासम्पादने “दूष्यस्या- दूषणार्थं च परित्यागो महीयसः । अर्थस्य नीति- [] तत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते” काम० नी० दूषि--कर्तरि ल्यु । २ दीषजनके त्रि० “पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहो- ऽटनम् । स्वप्नश्चान्यगृहे वासो नारीणां दूषणानि च” मनुः । ३ राक्षसभेदे पु० खरशब्दे २४६६ पृ० उदा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3659-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषणः, पुं, (दूषयतीति । दूषि + ल्युः ।) रावण- भ्रातृखरसेनापतिः । इति रामायणम् ॥ (यथा, रघुः । १२ । ४६ । “असज्जनेन काकुस्थः प्रयुक्तमथ दूषणम् । न चक्षमे शुभाचारः स दूषणमिवात्मनः ॥” दूषि + भावे ल्युट् ।) दोषे, क्ली ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । १७ । २४ । “वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-737-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दूषण" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूषणदूषण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दूषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूषण 📚 ➤ एक राक्षस, रावण की सेना का एक नायक जिसे भगवान् राम ने मार गिराया था

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दूषण 📚दोष । ऐब । बुराई । अवगुण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें