🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:33:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दूषण
dūṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूषण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष । ऐब । बुराई । अवगुण । उ॰— तब हरि कह्मो हत्यो बिन दूषण हलधर भेद बताओ । वह जादू खोज तुम कीजो द्वारावति धरि आयो ।—सूर (शब्द॰) ।
२. दोष लगाने की क्रिया या भाव । ऐव लगाना । उ॰—संदेह के अनंतर स्वपक्ष के स्थापन और प्रतिपक्ष के दूषण करने पर जो अर्थ का अवधारण होता है सो निर्णय कहलाता है ।—सिद्धांतसंग्रह (शब्द॰) ।
३. रावण के भाई एक राक्षस का नाम जो खर के साथ पंचवटी में शूर्पणखा की रक्षा के लिये नियुक्त किया गया था और जो शूर्पणखा की नाक और कान कट जाने पर पीछे रामचंद्र के हाथ से मारा गया ।
४. जैनियों के सामयिक व्रत में ३२ त्याज्य बातें या अवगुण जिनमें १२ कायिक, १० वाचिक और १० मानसिक हैं ।
५. दोष । अपराध (को॰) ।
६. पार— स्परिक समझौता तोड़ना । विरोध या प्रतिवाद करना (को॰) ।
दूषण २ वि॰ [सं॰] विनाशक । संहारक । मारनेवाला । उ॰— लक्ष्मण अरु शत्रुघ्न रीह दानव दल दूषण ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषण mf(ई)n. corrupting, spoiling, vitiating, violating, AV.; ŚāṅkhGṛ. &c.
counteracting, sinning against (comp.), R. ii, 109, 7 (cf. अरा-ति-द्˚, कुल-द्˚, कृत्या-द्˚, खर-द्, लोक-द्˚, विष-द्˚, विष्कन्ध-द्˚)
दूषण m. N. of a Rakṣas (general of Rāvaṇa), MBh.; R. &c.
of a Daitya slain by Śiva, ŚivaP.
दूषण n. the act of corrupting &c. (see above), Mn.; MBh. &c.
dishonouring, detracting, disparaging, MBh.; Mṛcch.; Kathās. &c.
objection, adverse argument, refutation, Sarvad.; Jaim.; Kap., Sch.
fault, offence, guilt, sin, Mn.; Kāv.; Hit. &c. (cf. अर्थद्˚, सुकृत-द्˚, स्त्री-द्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (488,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूषण a. [दुष्-भावे ल्युट्] 1 Corrupting, spoiling, destroying, &c.; see दुष्. --2 Dishonouring, violating. --3 Offending against. --4 Opposing, counteracting. --णं 1 Spoiling, corrupting, vitiating, ruining, polluting &c. --2 Violating, breaking (as an agreement). --3 Seducing, violating, dishonouring (as a woman). --4 Abuse, censure, blame; R. 12. 46. --5 Detraction, disparagement, --6 Adverse argument or criticism, objection. --7 Refutation. --8 A fault, offence, defect, sin, crime; नोलूकोष्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणं Bh. 2. 93; हाहा धिक् परगृहवासदूषणं U. 1. 40; Ms. 2. 213; H. 1. 98, 115; 2. 180. --णः N. of a demon, one of the generals of Rāvaṇa, slain by Rāma. --Comp. --अरिः an epithet of Rāma. --आवह a. involving [] (one) in blame.
दूषक, दूषण, दूष्य &c. See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0573-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषण न० दूषि--भावे ल्युट् । सदोषतासम्पादने “दूष्यस्या- दूषणार्थं च परित्यागो महीयसः । अर्थस्य नीति- [] तत्त्वज्ञैरर्थदूषणमुच्यते” काम० नी० दूषि--कर्तरि ल्यु । २ दीषजनके त्रि० “पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहो- ऽटनम् । स्वप्नश्चान्यगृहे वासो नारीणां दूषणानि च” मनुः । ३ राक्षसभेदे पु० खरशब्दे २४६६ पृ० उदा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3659-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूषणः, पुं, (दूषयतीति । दूषि + ल्युः ।) रावण- भ्रातृखरसेनापतिः । इति रामायणम् ॥ (यथा, रघुः । १२ । ४६ । “असज्जनेन काकुस्थः प्रयुक्तमथ दूषणम् । न चक्षमे शुभाचारः स दूषणमिवात्मनः ॥” दूषि + भावे ल्युट् ।) दोषे, क्ली ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । १७ । २४ । “वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-737-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दूषण" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें