🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:15:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दूष्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दूष्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दूष्यः

अर्थ: यत् भ्रष्ट होने के योग्य

संस्कृत: पर्याय: वस्त्रवेश्मन्

व्युत्पत्ति: दूष् + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दूष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. दूषी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. दूषी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दूष्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादूष्यःदूष्यौदूष्याः
द्वितीयादूष्यम्दूष्यौदूष्यान्
तृतीयादूष्येणदूष्याभ्याम्दूष्यैः
चतुर्थीदूष्यायदूष्याभ्याम्दूष्येभ्यः
पञ्चमीदूष्यात् / दूष्याद्दूष्याभ्याम्दूष्येभ्यः
षष्ठीदूष्यस्यदूष्ययोःदूष्याणाम्
सप्तमीदूष्येदूष्ययोःदूष्येषु
सम्बोधनहे दूष्यहे दूष्यौहे दूष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दूष्य
दूष्य
dūṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कपड़े का घर (तम्बू) (2.6.121) वस्त्रवेश्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूष्य १ वि॰ [सं॰]
१. दोष लगाने योग्य । जिसमें दोष लगाया जा सके ।
२. निंदनीय । निंदा करने योग्य ।
३. तुच्छ ।
४. राज्य को हानि पहुँचानेवाला (मनुष्य) ।
दूष्य २ संज्ञा पुं॰
१. कपडा़ । वस्त्र । तंबू । खेमा ।
३. पीव । पूय (को॰) ।
४. विष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दूष्य mfn. corruptible, liable to be soiled or defiled or disgraced or ruined, MBh.; Kām.
reprehensible, culpable, vile, bad
दूष्य m. wicked man, a villain, R.; Kām.
दूष्य n. matter, pus
poison, L.
2. दूष्य n. a tent, Śiś. v, 21
clothes or a kind of cloth, cotton, calico, Divyāv. (cf. कल्प-, दूर्श and दूश्य)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूष्य a. [दुष् कर्मणि ण्यत्] 1 Corruptible. --2 Condemnable, culpable, blamable. --ष्यं 1 Matter, pus. --2 Poison. --3 Cotton. --4 A garment, clothes. --5 A tent; Śi. 12. 65. --ष्या Leathern girth of an elephant.
दूषक, दूषण, दूष्य &c. See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0573-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूष्य त्रि० दूषि--कर्मणि ण्यत् । १ दूषणीये “दूष्यं वचो मम पुनर्निपुणं विभाव्य” अनुमानदीधितिः । “राज्योपघातं कुर्वाणा ये पापाचारवल्लभाः । एकैकशः संहता वा दूष्यांस्तान् परिचक्षते” कामन्दकी० उक्ते २ राज्योप- घातके । ३ वस्त्रे ४ वस्त्रगृहे न० मेदि० ५ पूये न० हेमच० ६ हस्तिवन्धरज्ज्वाम् स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3660,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूष्यं, क्ली, (दूष्यते इति । दुष् + णिच् + “अचो- यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् । “दोषो णौ ।” ६ । ४ । ९० । इति उपधाया ऊत्वम् ।) वस्त्रम् । वस्त्रगृहम् । इति मेदिनी । ये, ३१ ॥ पूयम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २८८ ॥
दूष्यः, त्रि, (दुष + णिच् + यत् ।) दूषणीयः । इति मेदिनी । ये, ३१ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६५ । ३२ । “स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत् । अदूष्या हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्म्मतः ॥” निन्द्यः । इति त्रिकाण्डशेषः । ३ । ३ । ३१३ ॥ यथा, कामन्दकीयनीतिसारे । ६ । ९ । “राज्योपघातं कुर्व्वाणा ये पापा राजवल्लभाः । एकैकशः संहता वा दूष्यांस्तान् परिचक्षते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-738-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दूष्यःदूष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दूषी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | दूषी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दूष्यः 📚 ➤ यत् भ्रष्ट होने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: वस्त्रवेश्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दूष्य 📚दोष लगाने योग्य । जिसमें दोष लगाया जा सके🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दूष्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें