🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:33:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

देवरात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

देवरात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

देवरात

अर्थ: परीक्षित का विशेषण

व्युत्पत्ति: देव-रातः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. देवरात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — देवरात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादेवरातःदेवरातौदेवराताः
द्वितीयादेवरातम्देवरातौदेवरातान्
तृतीयादेवरातेनदेवराताभ्याम्देवरातैः
चतुर्थीदेवरातायदेवराताभ्याम्देवरातेभ्यः
पञ्चमीदेवरातात् / देवराताद्देवराताभ्याम्देवरातेभ्यः
षष्ठीदेवरातस्यदेवरातयोःदेवरातानाम्
सप्तमीदेवरातेदेवरातयोःदेवरातेषु
सम्बोधनहे देवरातहे देवरातौहे देवराताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — देवरात
देवरात
devarāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवरात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. (देवताओं से रक्षित) राजा परीक्षित ।
२. निमिवंश का एक राजा जो सुकेतु का पुत्र था ।
३. शुनः- शेप का एक नाम जो विश्वामित्र के यहाँ जाने पर पडा़ था । उ॰—शुनःशेप का दूसरा नाम देवरात कहा जाता है ।—प्रा॰ भा॰ प॰, पृ॰ २५३ ।
४. याज्ञवल्य ऋषि के पिता का नाम ।
५. एक प्रकार का सारस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देव—रात m. ‘god-given’, N. of Śunaḥ-śepa after being received into the family of Viśvā-mitra, AitBr. vii, 17; MBh. &c. (pl. his descendants, Pravar.)
N. of a king who was the son of Su-ketu and descendant of Nimi, R.; Pur.
of a king who was son of Karambhi, Pur.
of another king, MBh. ii, 121
of Parikṣit, BhP.
of the father of Yājñavalkya, ib. xii, 6, 64 (cf. दैव-राति)
a sort of crane, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (494,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवरात पु० देवात्रनं रायासुः संज्ञायां क्त । १ विष्णुना देवेन रक्षिते परिक्षिते नृपे परिक्षितशब्दे तत्कथा दृश्या २ विश्वामित्रपुत्रभेदे “विश्वामित्रस्य च सुता देवरातादयः स्मृताः” हरिवं० २७ अ० । “पार्थिवा देवराताश्च शालङ्क्या- यनवङ्कनम्” हरिवं २७ अ० । ३ द्वापरयुगोद्भवे राजभेदे च “चानूरुर्देवरातश्च भोजी भीमरथश्च यः” उपासते सभायां तु कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्” भा० सभा० ४ अ० उपसंहारे युधि- ष्ठिरसभासत्त्वेन तस्योक्तेः न तस्य परिक्षितादिरूपत्वम् । ततः काश्यादि० ठञ् ञिठ् च । दैवरातिक तदपत्यादौ त्रि० । ठञि स्त्रियां ङीप् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3742,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवरातः, पुं, (रै + क्तः । देवेन श्रीकृष्णेन रातः रक्षितः ।) परिक्षित् राजा । इति श्रीभाग- वतम् ॥ सारसपक्षिविशेषः । इति शब्दार्थ- कल्पतरुः ॥ (विश्वामित्रपुत्त्रः । यथा, हरि- वंशे । २७ । ४७ । “विश्वामित्रस्य पुत्त्रास्तु देवरातादयः स्मृताः ॥” एतन्निरुक्तिर्यथा भागवते । ९ । १६ । ३२ । “यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः । देवरात इति ख्यातः शुनःशेफस्तु भार्गवः ॥” निमेर्ज्येष्ठः पुत्त्रः । यथा, रामायणे । १ । ६६ । ८ । “देवरात इति ख्यातो निमेर्ज्येष्ठो महीपतिः ॥” युधिष्ठिरस्य सभास्थक्षत्त्रियाणामन्यतमः । यथा, महाभारते । २ । ४ । २६ । “चानूरो देवरातच्च भोजो भामरथश्च यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-745-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "देवरात" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
देवरातदेवरात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

देवरात 📚 ➤ परीक्षित का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
देवरात 📚(देवताओं से रक्षित) राजा परीक्षित🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • देवरात = देव + रात कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें