🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देवरात
devarāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवरात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. (देवताओं से रक्षित) राजा परीक्षित ।
२. निमिवंश का एक राजा जो सुकेतु का पुत्र था ।
३. शुनः- शेप का एक नाम जो विश्वामित्र के यहाँ जाने पर पडा़ था । उ॰—शुनःशेप का दूसरा नाम देवरात कहा जाता है ।—प्रा॰ भा॰ प॰, पृ॰ २५३ ।
४. याज्ञवल्य ऋषि के पिता का नाम ।
५. एक प्रकार का सारस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देव—रात m. ‘god-given’, N. of Śunaḥ-śepa after being received into the family of Viśvā-mitra, AitBr. vii, 17; MBh. &c. (pl. his descendants, Pravar.)
N. of a king who was the son of Su-ketu and descendant of Nimi, R.; Pur.
of a king who was son of Karambhi, Pur.
of another king, MBh. ii, 121
of Parikṣit, BhP.
of the father of Yājñavalkya, ib. xii, 6, 64 (cf. दैव-राति)
a sort of crane, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (494,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवरात पु० देवात्रनं रायासुः संज्ञायां क्त । १ विष्णुना देवेन रक्षिते परिक्षिते नृपे परिक्षितशब्दे तत्कथा दृश्या २ विश्वामित्रपुत्रभेदे “विश्वामित्रस्य च सुता देवरातादयः स्मृताः” हरिवं० २७ अ० । “पार्थिवा देवराताश्च शालङ्क्या- यनवङ्कनम्” हरिवं २७ अ० । ३ द्वापरयुगोद्भवे राजभेदे च “चानूरुर्देवरातश्च भोजी भीमरथश्च यः” उपासते सभायां तु कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्” भा० सभा० ४ अ० उपसंहारे युधि- ष्ठिरसभासत्त्वेन तस्योक्तेः न तस्य परिक्षितादिरूपत्वम् । ततः काश्यादि० ठञ् ञिठ् च । दैवरातिक तदपत्यादौ त्रि० । ठञि स्त्रियां ङीप् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3742,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवरातः, पुं, (रै + क्तः । देवेन श्रीकृष्णेन रातः रक्षितः ।) परिक्षित् राजा । इति श्रीभाग- वतम् ॥ सारसपक्षिविशेषः । इति शब्दार्थ- कल्पतरुः ॥ (विश्वामित्रपुत्त्रः । यथा, हरि- वंशे । २७ । ४७ । “विश्वामित्रस्य पुत्त्रास्तु देवरातादयः स्मृताः ॥” एतन्निरुक्तिर्यथा भागवते । ९ । १६ । ३२ । “यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः । देवरात इति ख्यातः शुनःशेफस्तु भार्गवः ॥” निमेर्ज्येष्ठः पुत्त्रः । यथा, रामायणे । १ । ६६ । ८ । “देवरात इति ख्यातो निमेर्ज्येष्ठो महीपतिः ॥” युधिष्ठिरस्य सभास्थक्षत्त्रियाणामन्यतमः । यथा, महाभारते । २ । ४ । २६ । “चानूरो देवरातच्च भोजो भामरथश्च यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-745-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "देवरात" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें