🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:23:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दैत्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दैत्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दैत्यः

अर्थ: दिति का पुत्र, राक्षस, दैत्य

संस्कृत: असुरः · पर्याय: असुर, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव

व्युत्पत्ति: दिति + ण्य (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दैत्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दैत्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादैत्यःदैत्यौदैत्याः
द्वितीयादैत्यम्दैत्यौदैत्यान्
तृतीयादैत्येनदैत्याभ्याम्दैत्यैः
चतुर्थीदैत्यायदैत्याभ्याम्दैत्येभ्यः
पञ्चमीदैत्यात् / दैत्याद्दैत्याभ्याम्दैत्येभ्यः
षष्ठीदैत्यस्यदैत्ययोःदैत्यानाम्
सप्तमीदैत्येदैत्ययोःदैत्येषु
सम्बोधनहे दैत्यहे दैत्यौहे दैत्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दैत्य
दैत्य
daitya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दैत्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिति की संतति । कश्यप के वे पुत्र जो दिति नाम्नी स्त्री से पैदा हुए थे । असुर ।
२. लंबे डील या असाधारण बल का मनुष्य । जैसे,—वह पूरा दैत्य है ।
३. अति करनेवाला आदमी । जैसे,—वह खाने में दैत्य है ।
४. दुराचारी । नीच । दुष्ट व्यक्ति ।
५. लोहा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दैत्य m. a son of Diti, a demon, Mn.; MBh. &c.
दैत्य mf(आ)n. belonging to the Daityas, MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (497,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दैत्यः [दितेरपत्यं-ण्य] See दैतेय. --Comp. --अरिः {1} a god. {2} an epithet of Viṣṇu. --देवः {1} an epithet of Varuṇa. {2} wind. --पतिः an epithet of Hiraṇyakaśipu q. v. --युगं an age of the demons consisting of 12000 divine years.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0581-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दैत्य पु० दितेरपत्यं ण्य । दितेरपत्ये अमरः । “दैत्यदानव- यक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्” मनुः । योपधत्वात् जातावपि स्त्रियां टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3755,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दैत्यः, पुं, दितेरपत्यं (“दित्यदित्यादित्यपत्युत्तर- पदाण्ण्यः ।” ४ । १ । ८५ । इति ण्यः ।) असुरः । इत्यमरः । १ । १ । १२ ॥ (यथा, मनुः । १२ । ४८ । “तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः । नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः ॥”) दितिसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-749-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दैत्य" आता है (32)
असुर दैत्य । राक्षसहनूष दैत्य । राक्षसप्रघस एक दैत्य जो रावण की सेना का मुख्य सेनानायक था ओर जिसे हनुमान ने प्रमदा…राक्षस निशाचर । दैत्य । असुरशुक्रशिष्य दैत्य । असुरकालकंज दैत्यकालकेय राक्षस । दैत्यदितिसुत दैत्य । राक्षस । असुरपातालनिलय दैत्य । सर्पअदेवता राक्षस । दैत्य । अदेवविबुधशत्रु दैत्य । असुरदैयत दैत्य । दानव । राक्षस । असुरतमीचर निशाचर । राक्षस । दैत्य । दनुजदेवरि पु संज्ञा पुं॰ असुर । दैत्यरक्षस असुर । दैत्य । निशाचरदतिसुत दैत्य । राक्षस (डिं॰)तमाचारी राक्षस । दैत्य । निशिचरनरभक्षी मनुष्यों को खानेवाला राक्षस । दैत्यक्रतुद्रुह असुर । दैत्यमूक जिसके मुँह से अलग वर्ण न निकल सक्ते हों । गूँगा । अवाक्कालाप सिर के बाल या केशकालेय कलियुग संबंधीदैतेय दिति से उत्पन्नपितृ दे॰ 'पिता'गगनेचर ग्रह । नक्षत्रअमनुष्य जो मनुष्य न हो । अमानवअदेव वह जो देवता न होअपदेवता दुष्ट देवअविबुध अज्ञानी । नादानदुवन दुष्ट चित का मनुष्य ।—खल । दुर्जन । बुरा आदमीकुदेव भूदेव । भूसरधर्मद्रोही धर्म न माननेवाला । अधर्मी

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दैत्यःदैत्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दैत्यः 📚 ➤ दिति का पुत्र, राक्षस, दैत्य
संस्कृत: असुरः · पर्याय: असुर, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दैत्य 📚दिति की संतति । कश्यप के वे पुत्र जो दिति नाम्नी स्त्री से पैदा हुए थे…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दैत्य
असुरों के नाम (१.१.१२) — असुर, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव, शुक्रशिष्य, दितिसुत, पूर्वदेव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • दैत्यः: दिति + ण्य (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें