🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:16:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दैव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दैव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दैव

अर्थ: देवों से सम्बन्ध रखने वाला, दिव्य, स्वर्गीय

संस्कृत: प्राक्तनशुभाशुभकर्मः, देवतीर्थम् · पर्याय: दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति, विधि

व्युत्पत्ति: देव +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दैव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दैव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दैव (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादैवम्दैवेदैवानि
द्वितीयादैवम्दैवेदैवानि
तृतीयादैवेनदैवाभ्याम्दैवैः
चतुर्थीदैवायदैवाभ्याम्दैवेभ्यः
पञ्चमीदैवात् / दैवाद्दैवाभ्याम्दैवेभ्यः
षष्ठीदैवस्यदैवयोःदैवानाम्
सप्तमीदैवेदैवयोःदैवेषु
सम्बोधनहे दैवहे दैवेहे दैवानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दैव
दैव
daiva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दैव १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ दैवी]
१. देवता संबंधी । जैसे, दैव कार्य, दैवश्राद्ध ।
२. देवता के द्वारा होनेवाला । जैसे, दैवगति, दैवघंटना ।
३. देवता को अर्पित ।
दैव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योगियों के योग में होनेवाले पाँच प्रकार के विघ्नों में से एक प्रकार का विघ्न या उपसर्ग जिसमें योगी उन्मत्तों की तरह आँखें बंद करके चारों ओर देखता है (माकँडेय पुराण) ।
२. वह अर्जित शुभाशुभ कर्म जो फल देनेवाला हो । प्रारब्ध । अदृष्ट । भाग्य । होनेवाली बात या फल । होनी । विशेष—मत्स्यपुराण में जब मनु ने मत्स्य से पूछा कि दैव और पुरुषकार दोनों में कौन श्रेष्ठ है, तब मत्स्य ने कहा—'पूर्व जन्म के जो भले बुरे अर्जित कर्म रहते हैं वे ही वर्तमान जन्म में दैव या भाग्य होते हैं । दैव यदि प्रतिकूल हो तो पौरुष से उसका नाश भी हो सकता है । यदि पूर्व जन्म के कर्म अच्छे हों तो भी बिना पौरुष के वे कुछ भी फल नहीं दे सकते अतः पौरुष श्रेष्ठ है । यौ॰—दैवगति । दैवय़ज्ञ ।
२. विधाता । ईश्वर । जैसे,—दुर्लब को दैव भी सताता है । मुहा॰—(किसी को) दैव लगना = (किसी पर) ईश्वर का कोप होना । बुरे दिन आना । शामत आना ।
३. आकाश । आसमान । मुहा॰—दैव बरसना = मेंह बरसना । पानी बरसना ।
४. एक प्रकार का श्राद्ध । दैवश्राद्ध (को॰) ।
५. दे॰ दैवतीर्थ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दैव or दैव mf(ई)n. (fr. देव) belonging to or coming from the gods, divine, celestial, AV.; Br.; Mn.; MBh. &c.
sacred to the gods (-तीर्थ n. the tips of the fingers, Mn. ii, 59; cf. s.v.; ˚वीदिक् f. the north, L.; cf. 2. दिश्)
royal (वाच्), Rājat. v, 205
depending on fate, fatal, Kāv.
दैव m. (with or without विवाह) a form of marriage, the gift of a daughter at a sacrifice to the officiating priest, Mn. iii, 21; 28
the knowledge of portents, Śaṃk.
patr. of Atharvan, ŚBr.
pl. the attendants of a deity, TāṇḍBr. xvii, 1, 1
दैव n. a deity (cf. कुल-), BhP. iii, 1, 35 &c.
(scil. कर्मन्, कार्य &c.) a religious offering or rite, Yājñ.; MBh.
दैव n. divine power or will, destiny, fate, chance (˚वात् ind. by chance, accidentally), AV.; Mn.; MBh. &c.
2. दैव Vṛddhi form of देव in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (497,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दैव a. (वी f.) [देवादागतः अण्] Relating to gods, caused by or coming from gods, divine, celestial; संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः Kāv. 1. 33; दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदां R. 1. 60; Y. 2. 235; Bg. 4. 25, 9. 13, 16. 3; Ms. 3. 75. --वः (i. e. विवाहः) One of the eight forms of marriage, that in which the daughter is given away at a sacrifice to the officiating priest; यज्ञस्य ऋत्विजे दैवः Y. 1. 59; (for the eight forms of marriage see उद्वाह or Ms. 3. 21). --वं 1 Fate, destiny, luck, fortune; दैवमविद्वांसः प्रमाणयंति Mu. 3; विना पुरुषकारेण दैवमत्र न सिध्यति ‘God helps those who help [] themselves’; दैवं निहत्य कुरु पौरुषम त्मशक्त्या Pt. 1. 361. (दैवात् by chance, luckily, accidentally). --2 A god, deity. --3 A religious rite or offering, an oblation to gods. --4 A kind of Śrāddha ceremony. --5 Parts of the hands sacred to the gods, i. e. the tips of the fingers; cf. Ms. 2. 59. --वी A woman married according to the form of marriage called daiva q. v. above. --Comp. --अत्ययः evil resulting from unusual natural phenomena. --अधीन --आयत्त a. dependent on fate; दैवायत्तं कुले जन्म मदायत्तं तु पौरुषं Ve. 3. 33. --अहोरात्रः a day of the gods. i. e. the human year. --उपहत a. illfated, unfortunate; Mu. 6. 8. --कर्नन् n. offering oblations to gods. --कृत a. {1} fated. {2} natural. --कोविद्, --चिंतकः, --ज्ञः an astrologer, a fortune-teller; Y. 1. 313; Kām. 9. 25. --गतिः f. turn or course of fate; मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या Me. 96; Pt. 3. 174. --तंत्र a. dependent on fate. --दीपः the eye. --दुर्विपाकः hardness of fortune, adverseness or unpropitiousness of fate, an evil turn of fate; U. 1. 40 --दोषः badness of fate. --पर a. {1} trusting to fate, a fatalist. {2} fated, predestined. --प्रश्नः {1} fortune-telling, astrology. {2} a voice from heaven. --युगं ‘a Yuga of the gods’, said to consist of 12000 divine years, but see Kull. on Ms. 1. 71. --योगः a lucky coincidence, fortuitous combination, fortune, chance; (दैवयोगेन, दैवयोगात् fortunately, accidentally). --लेखकः a fortune-teller, an astrologer. --वशः, --शं the power of destiny, subjection to fate. --वाणी {1} a voice from heaven. {2} the Sanskrit language; cf. Kāv. 1. 33 quoted above. --हीन a. ill-fated, unfortunate, unlucky.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0581-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दैवं, क्ली, (देवस्येदम् । देव + “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् ।) देवतीर्थम् । तत् दक्षिण- हस्ताङ्गुल्यग्रवर्त्ति । इत्यमरः । २ । ७ । ५१ ॥ (यथा, मनुः । २ । ५९ । “काथमङ्गुलिमूलेऽग्रे दैवं पित्र्यं तयोरधः ॥”) [] देवसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “प्रमीतौ पितरौ यस्य देहस्तस्याशुचिर्भवेत् । नापि दैवं न वा पित्र्यं यावत् पूर्णो न वत्सरः ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ विवाहविशेषे, पुं । इत्युद्बाहतत्त्वम् ॥ अस्य विव- रणं उद्वाहशब्दे द्रष्टव्यम् । (दिवि भवः । दिव् + अण् ।) दिविभवे, त्रि ॥
दैवं, क्ली, पुं, (देवात् नियतादागतम् । देव + अण् ।) भाग्यम् । इत्यमरः । १ । १ । २८ ॥ “दैवाधीनं जगत् सर्व्वं जन्मकर्म्मशुभाशुभम् । संयोगाश्च वियोगाश्च न च दैवात् परं बलम् ॥ कृष्णायात्तञ्च तद्दैवं स देवात् परतस्ततः । भजन्ति सततं सन्तः परमात्मानमीश्वरम् ॥ दैवं वर्द्धयितुं शक्तः क्षयं कर्त्तुं स्वलीलया । न दैवबद्धस्तद्भक्तश्चाविनाशी च निर्गुणः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डम् ॥ * ॥ मनुरुवाच । “दैवे पुरुषकारे च किं ज्यायस्तद्ब्रवीतु मे । अत्र मे संशयो देव ! छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ मत्स्य उवाच । स्वमेव कर्म्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्ज्जितम् । तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ॥ प्रतिकूलं यथा दैवं पौरुषेण विहन्यते । मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यमुत्थानशीलिनाम् ॥ येषां पूर्व्वकृतं कर्म्म सात्त्विकं मनुजोत्तम् ! । पौरुषेण विना तेषां केशाञ्चिद्दृश्यते फलम् ॥ कर्म्मणा प्राप्यते लोके राजसस्य तथा फलम् । कृच्छ्रेण कर्म्मणा विद्धि तामसस्य तथा फलम् ॥ पौरुषेणाप्यते राजन् ! मार्गितव्यं फलं नरैः । दैवमेव विजानन्ति नराः पौरुषवर्ज्जिताः ॥ तस्मात्त्रिकालसंयुक्तं दैवेन सफलं भवेत् । पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति पार्थिव ! ॥ दैवं पुरुषकारश्च कालश्च मनुजोत्तम ! । त्रयमेव मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात् फलावहम् । कृषेर्वृष्टिसमायोगात् दृश्यन्ते फलसिद्धयः । तास्तु काले प्रदृश्यन्ते नैवाकाले कथञ्चन ॥ तस्मात् सदैव कर्त्तव्यं सधर्म्मं पौरुषं नृभिः । एवन्ते प्राप्नुवन्तीह परलोके फलं ध्रुवम् ॥ नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न च दैवपरायणाः । तस्मात् सदैव यत्नेन पौरुषे यत्नमाचरेत् ॥ त्यक्तालसान्दैवपरान् मनुष्या- नुत्थानयुक्तान् पुरुषान् हि लक्ष्मीः । अन्विष्य यत्नाद्वृणुते नृपेन्द्र ! तस्मात् सदोत्थानवता हि भाव्यम् ॥” इति मत्स्यपुराणे १९५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-750-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दैव" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दैवदैव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दैव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दैव 📚 ➤ देवों से सम्बन्ध रखने वाला, दिव्य, स्वर्गीय
संस्कृत: प्राक्तनशुभाशुभकर्मः, देवतीर्थम् · पर्याय: दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति, विधि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दैव 📚देवता संबंधी । जैसे, दैव कार्य, दैवश्राद्ध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दैव
भाग्य के नाम (१.४.२९) — दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति, विधि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें