🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:10:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दोलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दोलित

अर्थ: उचकना, उठाना, फेंकना, डोलना, हिलना, झूला झुलाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: उत्क्षेपे

अंग्रेज़ी: swung, shaken, tossed (-चित्त, Śatr.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दोलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुल् + क्त
  2. दोलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुल् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दोलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादोलितःदोलितौदोलिताः
द्वितीयादोलितम्दोलितौदोलितान्
तृतीयादोलितेनदोलिताभ्याम्दोलितैः
चतुर्थीदोलितायदोलिताभ्याम्दोलितेभ्यः
पञ्चमीदोलितात् / दोलिताद्दोलिताभ्याम्दोलितेभ्यः
षष्ठीदोलितस्यदोलितयोःदोलितानाम्
सप्तमीदोलितेदोलितयोःदोलितेषु
सम्बोधनहे दोलितहे दोलितौहे दोलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दुल् (चुरादिगण) · अर्थ: उचकना, उठाना, फेंकना, डोलना, हिलना, झूला झुलाना (उत्क्षेपे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदोलयतिदोलयतःदोलयन्ति
मध्यमदोलयसिदोलयथःदोलयथ
उत्तमदोलयामिदोलयावःदोलयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दोलयति · लट् (आत्मने.): दोलयते · लिट्: दोलयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): दोलयाञ्चक्रे · लुट्: दोलयिता · लुट् (आत्मने.): दोलयिता · लृट्: दोलयिष्यति · लृट् (आत्मने.): दोलयिष्यते · लोट्: दोलयतात् · लोट् (आत्मने.): दोलयताम् · लङ्: अदोलयत् · लङ् (आत्मने.): अदोलयत · विधिलिङ्: दोलयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): दोलयेत · आशीर्लिङ्: दोल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दोलयिषीष्ट · लुङ्: अदूदुलत् · लुङ् (आत्मने.): अदूदुलत · लृङ्: अदोलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अदोलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दोलन · ण्वुल्: दोलकः · तृच्: दोलयिता · यत्: दोल्यः · तव्य: दोलयितव्यः · अनीयर्: दोलनीयः · क्त: दोलितः · क्तवतु: दोलितवान् · शतृ: दोलयन् · स्य-शतृ: दोलयिष्यन् · शानच्: दोलयमानः · क्त्वा: दोलयित्वा · ल्यप्: प्रदोल्य · तुमुन्: दोलयितुम् · णमुल्: दोलम् · क्तिन्: दोल्ति · क्वसु: दोलयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दोलित
दोलित
dolita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दोलित वि॰ [सं॰]
१. झूलता हुआ ।
२. कंपित । हिलता हुआ । उ॰—ऊपर शोभित मेघ छत्र सित, नीचे अमित नील जल दोलित ।—अपरा, पृ॰ २४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोलित mfn. swung, shaken, tossed (-चित्त, Śatr.)
दोलित m. a buffalo, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (498,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोलायित, दोलित a. Swung, shaken, oscillating &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0582-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔁 जिनके अर्थ में "दोलित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दोलितदोलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुल् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दोलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दुल् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दोलित 📚 ➤ उचकना, उठाना, फेंकना, डोलना, हिलना, झूला झुलाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: उत्क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दोलित 📚झूलता हुआ🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दोलित: दुल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें