🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दोष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दोष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दोष

अर्थ: बाहु

संस्कृत: बाहुः, भुजः, वातादयः

अंग्रेज़ी: Biceps

व्युत्पत्ति: दुष् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दोषन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दोषन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. दोषन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दोष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादोषःदोषौदोषाः
द्वितीयादोषम्दोषौदोषान्
तृतीयादोषेणदोषाभ्याम्दोषैः
चतुर्थीदोषायदोषाभ्याम्दोषेभ्यः
पञ्चमीदोषात् / दोषाद्दोषाभ्याम्दोषेभ्यः
षष्ठीदोषस्यदोषयोःदोषाणाम्
सप्तमीदोषेदोषयोःदोषेषु
सम्बोधनहे दोषहे दोषौहे दोषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दोष
दोष
doṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दोष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बुरापन । खराबी । अवगुण । ऐब । नुक्स । जैसे, आँख या कान का दोष, लिखने या पढ़ने का दोष, शासन के दोष आदि । मुहा॰—दोष लगाना = किसी के संबंध में यह कहना कि उसमें अमुक दोष है । दोष का आरोप करना । दोष नीकालना = दोष का पता लगाना । अवगुण को प्रसिद्ध या प्रकट करना । यौ॰—दोषकर, दोषकारी = दे॰ दोषकृत् । दोषग्राही । दोषज्ञ । दोषत्रय = कफ, पित्त और वायु । दोषदृष्टि । दोषपत्र । दोषमाक् = दोषी । अपराधी । दोषदर्शी = दोष दिखलानेवाला । ऐब दिखलानेवाला ।
२. लगाया हुआ अपराध । अभियोग । लांछन । कलंक । मुहा॰—दोष देना या लगाना = लांछन या कलंक का आरोप करना । यौ॰—दोषारोपण = दोष देना या लगाना ।
३. अपराध । कसूर । जुर्म ।
४. पाप । पातक ।
५. वैद्यक के अनुसार शरीर में रहनेवाले वात, पित्त और कफ, जिनके कुपित होने से शरीर में विकार अथवा ब्याधि उत्पन्न होती है ।
६. न्याय के अनुसार वह मानसिक भाव जो मिथ्या ज्ञान से उत्पन्न होता है और जिसकी प्रेरणा से मनुष्य भले या बुरे कार्यों में प्रवृत्त होता है ।
७. नव्य न्याय में वह त्रुटि जो तर्क के अक्यवों का प्रयोग करने में होती है । यह तीन प्रकार की होती है—अतिव्याप्ति, अव्याप्ति और असद्राव ।
८. मीमांसा में वह अदृष्टफल जो विधि के न करने या उसके विपरीत आचरण से होता है ।
९. साहित्य में वे बातें जिनसे काव्य के गुण में कमी हो जाती है । विशेष—यह पाँच प्रकार का होता है—पददोष, पदांशदोष, वाक्यदोष, अर्थदोष और रसदोष । इनमें से हर एक के अलग अलग कई गौण भेद हैं ।
१०. भागवत के अनुसार आठ वसुओं में से एक का नाम ।
११. प्रदोष । गोधूलिकाल ।
१२. विकार । खराबी (को॰) ।
१३. अशुद्धि । गलती (को॰) ।
१४. वत्स । बछड़ा (को॰) ।
दोष २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्वेष] द्वेष । विरोध । शत्रुता । उ॰—सो जन जगत जहाज है जाके राग न दोष । तुलसी तृष्णा त्यागि कै गह्येउ शील संतोष ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दोष m. evening, darkness (only BhP., where personified as one of the 8 Vasus and husband of Night, vi, 6, 11; 14)
2. दोष m. rarely n. (√ दुष्) fault, vice, deficiency, want, inconvenience, disadvantage, Up.; Mn.; MBh.; Kāv. &c.
badness, wickedness, sinfulness, Mn.; R.
offence, transgression, guilt, crime (acc. with √ ऋ or लभ्, to incur guilt), ŚrS.; Mn.; MBh. &c.
damage, harm, bad consequence, detrimental effect (नैष दोषः, there is no harm; कोऽत्र द्˚, what does it matter?), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
accusation, reproach (˚षं√ कृ or ˚षेण-√ गम् with acc., to accuse), R.
alteration, affection, morbid element, disease (esp. of the 3 humours of the body, viz. पित्त, वायु, and श्लेष्मन्, [cf. त्रिदोष and धातु], applied also to the humours themselves), Suśr.
(also ˚षक) a calf, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (498,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोषः [दुष् भावे करणे वा घञ्] 1 (a) A fault, blame, censure, defect, blemish, weak point; पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसंतस्य किं Bh. 2. 93; Pt. 1. 242; नात्र कुलपतिर्दोषं ग्रहीष्यति Ś. 3 ‘will not find fault or take exception’; so पुनरुक्तदोषा R. 14. 9. (b) An error, a mistake. --2 A crime, sin, guilt, offence; जायामदोषामुत संत्यजामि R. 14. 34; Ms. 8. 205; Y. 3. 79. --3 Noxious quality, badness, injurious nature or quality; as in आहारदोष. --4 Harm, evil, danger, injury; बहुदोषा हि शर्वरी Mk. 1. 58; को दोषः ‘what harm is there’. --5 Bad or injurious consequence, detrimental effect; तत्किमयमातपदोषः स्यात् Ś. 3; अदाता वंशदोषेण कर्मदोषाद्दरिद्रता Chāṇ. 48; Ms. 10. 14. --6 Morbid affection, disease. --7 Disorder of the three humours of the body, or the three humours when in a disordered state. --8 (In Nyāya &c.) A fault of a definition; (i. e. अव्याप्ति, अतिव्याप्ति and असंभव). --9 (In Rhet.) A fault or defect of composition (such as पददोष, पदांशदोष, वाक्यदोष, रसदोष, and अर्थदोष which are defined and illustrated in the 7th Ullāsa of K. P.). --10 A calf. --11 Refutation. --12 [] Evening, dusk; cf. दोषा. --Comp. --आकर a. faulty. --आरोपः charge, accusation. --एकदृश् a. fault-finding, censorious, picking holes. --कर, --कारिन्, --कृत् a. causing evil, hurtful. --ग्रस्त a. {1} convicted, guilty. {2} full of faults or defects. --ग्राहिन् a. {1} malicious, malignant. {2} censorious. --ज्ञ a. knowing faults &c. --(ज्ञः) {1} a wise or learned man; R. 1. 93. {2} a physician. --त्रयं disorder or vitiation of the three humours of the body; (i. e. वात. पित्त and कफ). --दृष्टि a. censorious. --प्रसंगः attaching blame, condemnation, censure. --भाज् a. faulty, guilty, wrong. --भेदः a peculiar modification of the vitiation of the three humours.
दोष, दोषिक, दोषिन् See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0573-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोष पु० दुष--भावे करणे वा घञ् । १ अपकर्षप्रयोजके वस्तु- निष्ठे धर्मभेदे । यथा काव्यदोषा श्रुतिकट्वादयः हेतु दोषाः व्यभिचारादयः भ्रमदोषाः पित्तादयः । २ दूषणे “दोषो विचारसुलभो यदि दुष्यते तत् व्याख्या मम प्रथममेव न दूषणीया” महेश्वरः । “एको हि दोषोगुणस- न्निपाते निमज्जतीन्दाः किरणेष्विवाङ्कः” कुमा० “अदाता वंशदोषेण कर्मदोषात् दरिद्रता । उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूर्खता” । काव्यदोषास्तु काव्य० प्र० उक्ता यथा “मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभ- योपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः” हतिर- ककर्षः । “दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम् । सन्दिग्धमप्रतीतम् ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं बिरुद्धमतिकृत् समासगतमेव” । तत्र श्रुतिकटु परुषवर्णरूपम् १ दुष्टम् । २ च्युतसंस्कृति व्याकरणलक्षणहीनम् । ३ अप्रयुक्त” तथाम्नातमपि कविभिर्नादृतम् । यथा दैवतशब्दः पुंस्याम्नातोऽपि न केनचित् प्रयुज्यते । ४ असमर्थं यत्तदर्थं पठ्यते न च तत्राऽस्य शक्तिः यथा हन्तीति गमनार्थम् । ५ निहतार्थं यदुभयाथनप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तम् । यथा लोहितशब्द [] उज्वलार्थे । ६ अनुचितार्थं यथा, पशुपदं कातरताम- भिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम् । ७ निरर्थकं पादपूरणमात्रप्रयो- जनं चादिपदम् । ८ अवाचकं यथा जन्तुपदतदात- र्य्यर्थे प्रयुक्तं न च तस्याभिधायकम् । यच्चोपसर्गसंसर्गाद- र्थान्तरगतम् । यथा दधात्यर्थे विदधातीति पदम् । ९ त्रिधेति व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात् अश्ली लम् । यथा साधनवायुविनाशशब्दा व्रीडादिव्यञ्जकाः । १२ सन्दिग्धं यथा बन्द्यामिति किं हठहृतमहिलायां, किं वा नमस्यामिति सन्देहः । १३ अप्रतीतं यत् केवले शास्त्रे प्रसिद्धम् । यथा आशयशब्दः योगशास्त्रादावेव वासनार्थो नान्यत्र । १४ ग्राम्यं यत् केवले लोके स्थितम् । यथा कट्यादिशब्दाः । १५ नेयार्थम् “निरूढा लक्षणाः काश्चित् सामर्थ्यादभिधानवत् । क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चित् काश्चिन्नैव त्वशक्तितः” इति यन्निषिद्धं लाक्षणिकम् यथा चपेटापाटतेन निर्जितत्वं लक्ष्यते । १६ क्लिष्टं यत्रार्थप्रतिपत्तिर्व्यवहिता यथा अत्रिनेत्रजज्योतिरुद्गम- भासिशब्दस्य कुमुदार्थपरत्वे क्लिष्टत्वम् । १७ अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत् । यत्र अनुवाद्य- मनुक्त्वा प्रथमं विधेयनिर्देशः यथा न्यक्कारोह्ययमेवेत्यत्र अनुवाद्यविधेययोरक्रमेण निर्देशो यत्र । समासान्तर्गत- त्वेन विधेयांशस्य झटित्यबोधोऽपि यत्र । यथा तत्रैव पद्ये वृथोच्छूनैरित्यत्र वृथात्वमुच्छूनत्वे विधेयं तच्च समासान्त- र्गततया नाशु वोध्यते । १८ विरुद्धमतिकृत् । यथा भवानी- पतिशब्दस्य भवान्याःपत्यन्तरप्रतीतिकारित्वम् । “अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन” । वाक्यमात्रगतादोषास्तु । “प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्गं विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदम् अभवन्मतयोगमनभिहितवा- च्यम् । अपदस्थपदसभासं सङ्कीर्णं गर्भितं प्रसिद्धिह- तमृ । भग्नप्रक्रममक्रमम् अमतपरार्थं च वाक्यमेव तथा” रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते तद्विपरीतं १ पतिकूलवर्णम् यथा शृङ्गारे टवर्गादि रौद्रे मधुरव- र्णादि । २ उपहत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत् एतच्च असकृत्प्रयोगे एव दोषो न सकृत्प्रयोगे । ३ विसन्धिः सन्धेर्वैरूप्यं विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वञ्च । संहितां न करीमीति स्वेच्छया सकृदपि दोषः प्रगृह्या- दिहेतुकत्वे तु असकृत् । तत्र चलण्डामरचेष्टितमि- त्यादौ अश्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोषः, पुं, (दूष्यते इति । दुष वैकृत्ये + णिच् + भावे घञ् ।) दूषणम् । यथा, -- “अदाता वंशदोषेण कर्म्मदोषाद्दरिद्रता । उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूर्खता ॥” इति चानक्यम् । ४८ ॥ [] (दुष्यत्यनेनेति करणे घञ् ।) पापम् । इति मेदिनी । षे, ४ ॥ वातपित्तकफाः । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ (यथा, -- “नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः । अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ॥” इति सुश्रुते । १ । ३५ अध्यायः ॥) गोवत्सः । इति शब्दरत्नावली ॥ (दुष्यतेऽन्ध- कारेणेति । दुष् + घञ् । प्रदोषः । यथा, भाग- वते । ६ । ८ । १९ । “देवोऽपराह्णे मघुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम् । दोषे हृषीकेश उतार्द्धरात्रे निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभः ॥”) काव्यगुणेतरः । स च रसाद्यपकर्षकः । यथा, “मुख्यार्थहतिर्द्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रया- द्वाच्यः ।” तत्र पददोषा यथा, -- “दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहताथमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधा- श्लीलम् ॥ सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् समासगत- मेव ॥” वाक्यदोषो यथा, -- “प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्गं विसन्धि हत- वृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्षं समाप्तपुनरात्तम् ॥ अर्द्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहित- वाच्यम् । अपदस्थपदसमासं सङ्कीर्णगर्भितं प्रसिद्धिहतम् ॥ भग्नप्रक्रमममतपरार्थञ्च वाक्यमेवं तथा ॥” अर्थदोषा यथा, -- “अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्करग्राम्याः । सन्दिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥ अनवीकृतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्तः । साकाङ्क्षोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशित- विरुद्धः ॥ घिध्यनुबादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ॥” रसदोषा यथा, -- “व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता । कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ अङ्गिनोऽननुसन्धानं प्रकृतीनां विपर्य्ययः । अनङ्गस्याभिधानञ्च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥” उक्तपदादिदोषाः स्थानविशेषे क्वचित् गुणा भवन्ति । इति काव्यप्रकाशः ॥ * ॥ दोषविशेषा यथा, राजधर्म्मे । “यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ ! । शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वञ्च तद्वद ॥ लोभो मात्सर्य्यमीर्ष्या च कुत्सासूया कृपा भयम् ॥” [] आचमनं विना भक्षणे दोषाभावो यथा, -- “मधुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे । फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वै मनुः ॥” इति कूर्म्मपुराणम् ॥ * ॥ द्बात्रिंशत्प्रकारा दोषा यथा, -- “यानैर्व्वा पादुकैर्व्वापि गमनं भगवत्गृहे । देवोतसवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः ॥ उच्छिष्टे चैव चाशौचे भगवद्वन्दनादिकम् । एकहस्तप्रणामस्तु तथा चैकं प्रदक्षिणम् ॥ पादप्रसारणञ्चाग्रे तथा पर्य्यङ्कबन्धनम् । शयनं भक्षणञ्चापि मिथ्याभाषणमेव च ॥ उच्चैर्भाषो मिथोजल्पो रोदनादि च विग्रहः । निग्रहानुग्रहौ चैव स्त्रीयूथक्रूरभाषणम् ॥ कश्मलावरणञ्चैव परनिन्दा परस्तुतिः । गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा ॥ अपराधास्तथा विष्णोर्द्बात्रिंशत्परिकीर्त्तिताः ॥” इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥ * ॥ (आततायिमारणे अधर्म्मदण्डो दोषो न भवति । यथा, मनुः । ८ । ३५१ । “नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥” “न कश्चिदपि अधर्म्मदण्डः प्रायश्चित्ताख्यो दोषो वा भवति ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ अष्ट- वसूनामन्यतमः स च षष्ठः । यथा, भागवते । ६ । ६ । ११ । “द्रोणःप्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वसुर्विभावसुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-753-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दोष" आता है (60)
ताम दोष । विकारदूषण दोष । ऐब । बुराई । अवगुणअपराध दोष । पापआदीनव दोषनिंदा (किसी व्यक्ति या वस्तु का) दोषकथन । बुराई का बर्णन । ऐसी बात का कहना ज…रोध्र अपराध । दोष । पाप । पातकविनीय पाप । दोष । जुर्प । अपराधपरिहार दोष, अनिष्ट, खराबी आदि का निवारण या निराकरण । दोषादि के दूर करने या छु…अध्यारोप एक के व्यापार का दूपरें में लगाना । अपवाद । दोष । अध्यासखोट दोष । ऐब । बुराईअपराद्ध जिसने अपराध किया हो । दोषी । अपराधीकिल्विष पाप अपराध । दोषदुष्टि दोष । विकार । ऐबअपराद्धि गलती । दोष । अपराधअवकुत्सित निंदा । दोषअपगुण दोष । ऐबछिद्रता कलंक । दोष । हीनतादुष्टता दोष । नुक्स । ऐबऐब दोष । दूषण । नुक्सलछण कलंक । दोष । दे॰ 'लांछन'कुफर दोष । पाष । अपराध । अपवित्रता । कृतध्नतादोबल दोष । अपराधफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आनाइलजाम दोष । कलंक । अपराधअघ पापात्माकज पु अव्य॰ दे॰ 'काज'नग लज्या । शर्मरेप निदितरेफ रकार का वह रूप जो अन्य अक्षर के पहले जाने पर उसके मस्तक पर रहता है । ज…कलंक दाग । धब्बाकलुष मलिनता । मैलव्रण शरीर में होनेवाला फोड़ाहेलन तुच्छ समझना । परवा न करना । तिरस्कार करना । अवज्ञा करनाअविनय विनय का अभाव । ढिठाई । उद्दंड़ताछिद्र छेद । सूराखविकार किसी वस्तु का रूप, रंग आदि बदल जाना । विकृतिभित्ति दीवार । भीतवैगुण्य गुणहीन होने का भाव । विगुणताप्रतिलंभ बुरी चाल । कुरीतिचट जल्दी से । झट । तुरंत । फौरन । शीघ्र । यौ॰—चटपट । चट से = जल्दी से । श…अगुण सत्व रज, तम आदि गुणों से रहित । धर्म या व्यापारशून्य । गुणरहित । निर्ग…आगस् पापरंध्र छेद । सूराख । यौ॰—ब्रह्मरंध्र । रंध्रवभ्रु= मूषक । चूहा । रंध्रवंश =पो…प्रमेय जो प्रमाण का विषय हो सके । वह जिसका बोध करा सकेंअराद्धि वैमनस्यजंब कर्दम । कीचड़ । पंकखोरि † संज्ञा स्त्री॰ तंग गलीपाप्मा पापव्यतिचार पाप कर्म करना । पाप का आचरण करनाकजी टेढ़ापन । टेढ़ाईगंद मलिनता । मैलापनभूल भूलने का भावमैल † ^१ वि॰ मलिन । मैला । विशेष दे॰ 'मैला'हरफ मनुष्य के मुँह से निकलनेवाली ध्वनियों के संकेत जिनका व्यवहार लिखने में…हूब दे॰ 'हुब्ब'कलमख पु संज्ञा पुं॰बंटा गोल अथवा चौकोर कुछ छोटा डब्बा । जैसे, पान का बंटा ठाकुर जी के भोग का ब…इल्लत रोग । बीमारीकारिख कलौछ । स्याही । कालिमाकृफुर मुसलमानी मत के विरुद्ध अन्य मत

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दोषदोष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दोष 📚 ➤ बाहु
संस्कृत: बाहुः, भुजः, वातादयः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दोष 📚बुरापन । खराबी । अवगुण । ऐब । नुक्स । जैसे, आँख या कान का दोष, लिखने य…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दोष
अनुबन्ध (३.३.१०६) — मुख्य, बालक, प्रकृत
अत्यय (३.३.१५८) — उल्लंघन, कष्ट, दण्ड, विपत्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें