🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:46:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्योतन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्योतन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्योतन

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to glow, to illumine

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्योतन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्युत् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — द्योतन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्योतनम्द्योतनेद्योतनानि
द्वितीयाद्योतनम्द्योतनेद्योतनानि
तृतीयाद्योतनेनद्योतनाभ्याम्द्योतनैः
चतुर्थीद्योतनायद्योतनाभ्याम्द्योतनेभ्यः
पञ्चमीद्योतनात् / द्योतनाद्द्योतनाभ्याम्द्योतनेभ्यः
षष्ठीद्योतनस्यद्योतनयोःद्योतनानाम्
सप्तमीद्योतनेद्योतनयोःद्योतनेषु
सम्बोधनहे द्योतनहे द्योतनेहे द्योतनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — द्युत् (भ्वादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना (दीप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्योततेद्योतेतेद्योतन्ते
मध्यमद्योतसेद्योतेथेद्योतध्वे
उत्तमद्योतेद्योतावहेद्योतामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): द्योतते · लिट् (आत्मने.): दिद्युते · लुट् (आत्मने.): द्योतिता · लृट् (आत्मने.): द्योतिष्यते · लोट् (आत्मने.): द्योतताम् · लङ् (आत्मने.): अद्योतत · विधिलिङ् (आत्मने.): द्योतेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): द्योतिषीष्ट · लुङ्: अद्युतत् · लुङ् (आत्मने.): अद्योतिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अद्योतिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्योतन · ण्वुल्: द्योतकः · तृच्: द्योतिता · ण्यत्: द्योत्यः · तव्य: द्योतितव्यः · अनीयर्: द्योतनीयः · क्त: द्युतितः · क्तवतु: द्युतितवान् · शानच्: द्योतमानः · क्त्वा: द्युतित्वा · ल्यप्: प्रद्युत्य · तुमुन्: द्योतितुम् · णमुल्: द्योतम् · घञ्: द्योतः · क्तिन्: द्युत्ति · क्वसु: दिद्युत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्योतन
द्योतन
dyotana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्योतन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ द्योतित]
१. दर्शन ।
२. प्रकाशन । प्रकाशित करने या जलाने का काम ।
३. दिग्दर्शन । दिखाने का काम ।
४. दीपक ।
५. प्रकाश ।
६. वह जो प्रकाश करे । प्रकाशक (को॰) ।
द्योतन २ वि॰
१. प्रकाशमान् । चमकीला ।
२. बतलाने या दखानेवाला । सूचक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्योतन or द्योतन, mf(आ or ई)n. shining, glittering, RV.
illuminating, enlightening (cf. ख-)
explaining, meaning, MW.
द्योतन m. a lamp, Uṇ. ii, 78, Sch.
N. of a man, RV. vi, 20, 8 (Sāy.)
द्योतन n. shining, being bright, Śaṃk.; Kull.
illumination, BhP.
making manifest, explaining, showing, Śaṃk.; Sarvad.
seeing, sight, L.
2. द्योत and ˚तन. See हृद्-द्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्योतन a. [द्युत्-युच्] 1 Bright, shining. --2 Illuminating. --3 Explaining, elucidating. --नः A lamp. --नं 1 Shining. --2 Illuminating. --3 Explaining. --4 Sight, seeing. --5 Light. --6 Dawn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0583-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्योतन त्रि० द्युत--शीलार्थे युच् । १ द्योतनशीले “वि- लोक्य द्योतनं चन्द्रं लक्ष्मणं शोचनोऽवदत्” भट्टिः २ दीपे पु० । ३ ऊषसि स्त्री निरु० । भावे ल्युट् । ४ प्रकाशे न० “द्योतनाद्देवः” इति कुल्लू० द्युत--णिच--ल्यु । ५ प्रकाशके त्रि० । भावे ल्युट् । ६ प्रकाशने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3775,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्योतनं, क्ली, (द्युत् + भावे ल्युट् ।) दर्शनम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २४१ ॥ प्रकाशनम् ॥ (द्यूत् + युच् । द्योतमाने, त्रि । यथा, भट्टिः । ७ । १५ । “विलोक्य द्योतनं चन्द्रं लक्षणं शोचनोऽवदत् ॥”)
द्योतनः, पुं, (द्योततीति । द्युत + “बहुलमन्य- त्रापि ।” उणां २ । ७८ । इति युच् ।) दीपः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-757-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्योतनद्योतन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्युत् + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्योतन 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्योतन 📚दर्शन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्योतन: द्युत् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें