🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:15:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रः

अर्थ: सोना, नींद लेना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्वप्ने

अंग्रेज़ी: to sleep

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रै + अच्
  2. द्रा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रै + अच्
  3. द्रा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: द्रै + अच्
  4. द्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — द्रा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्राःद्रौद्राः
द्वितीयाद्राम्द्रौद्रः
तृतीयाद्राद्राभ्याम्द्राभिः
चतुर्थीद्रेद्राभ्याम्द्राभ्यः
पञ्चमीद्रःद्राभ्याम्द्राभ्यः
षष्ठीद्रःद्रोःद्राम्
सप्तमीद्रिद्रोःद्रासु
सम्बोधनहे द्राःहे द्रौहे द्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — द्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: सोना, नींद लेना (स्वप्ने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्रायतिद्रायतःद्रायन्ति
मध्यमद्रायसिद्रायथःद्रायथ
उत्तमद्रायामिद्रायावःद्रायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्रायति · लिट्: दद्रौ · लुट्: द्राता · लृट्: द्रास्यति · लोट्: द्रायतात् · लङ्: अद्रायत् · विधिलिङ्: द्रायेत् · आशीर्लिङ्: द्रायात् · लुङ्: अद्रासीत् · लृङ्: अद्रास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्राण · ण्वुल्: द्रायकः · तृच्: द्राता · यत्: द्रेयः · तव्य: द्रातव्यः · अनीयर्: द्राणीयः · क्त: द्राणः · क्तवतु: द्राणवान् · शतृ: द्रायन् · स्य-शतृ: द्रास्यन् · क्त्वा: द्रात्वा · ल्यप्: प्रद्राय · तुमुन्: द्रातुम् · णमुल्: द्रायम् · घञ्: द्रायः · क्तिन्: द्राति · क्वसु: दद्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रा
द्रा
drā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्रा See द्रै.
2. द्रा cl. 2. P. द्राति (Impv. द्रातु, द्रान्तु, RV.; AV.; pf. दद्रुर्, p. Ā. दद्राण, RV. ; aor. अद्रासीत्; Subj. द्रासत्, ib.), to run, make haste: Caus. द्रापयति (Desid. of Caus. दिद्रापयिषति), ŚBr.; aor. अदिद्रपत्, Siddh. : Intens. दरिद्राति, TS.; 3. pl. दरिद्रति, Hit.; to run hither and thither; to be in need or poor: Desid. of Intens. दिदरिद्रासति and दिदरिद्रिषति, Pāṇ. vi, 1, 14, Vārtt. 2, Pat. [Cf. √ 2. द्रु and द्रम्; Gk. δι-δρά-σκω, δρᾶ-ναι.]
द्रै or द्रा (Dhātup. xxii, 10 and xxiv, 46) cl. 1. P. Ā. द्रायति, ˚ते (cf. नि-) or cl. 2. P. द्राति (pf. -दद्रौ, Naiṣ.; aor. अद्रासीत्, Br.; fut. द्रास्यति, ib.) to sleep. [cf. Gk. ἔδραθον, Lat. dormio].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रा {c2c} P. (द्राति, द्राण) 1 To sleep. --2 To run, make haste. --3 To fly, run away. --4 To be ashamed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रा स्वप्ने पलायने अदा० अक० अनिट् । द्राति अद्रासीत् । दद्रौ पलायनं बहुलायासेन गतिः तत्र सक० । “मतयो- दस्म दद्रुः” ऋ० १ । ६२ । ११ । द्रापयति “एष वै तं द्रापयति यं दिद्रापयिषति” शत० ब्रा० ९ । १ । १ । २४ । अप + अप- सरणे “अप द्राह्यवीरहः” अथ० ६ । १४ । ३ “माप द्रा- न्त्वरातयः” ६ । १२९ । १ नि + मेध्यानाडीसंयोगरूपनिद्रायाम् अक० । “तदा निद- द्रावुपपल्वलं खगः” नैष० । प्र + प्रकर्षेण पलायने प्रद्राणः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3782,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रा, ल स्वप्ने । पलायने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-परं-अकं-अनिट् ।) स्वप्नो निद्रा । निपूर्व्व एव निद्रायामिति रमानाथः । ल, निद्राति निद्रालुः । द्राति चौरः पलायते इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-759-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रःद्रा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: द्रा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: द्रै + अच् | द्रा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: द्रै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रः 📚 ➤ सोना, नींद लेना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्वप्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रा 📚See द्रै🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्रः: द्रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें