🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:24:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रवम्

अर्थ: अप् दौड़ने वाला

संस्कृत: क्रीडा, पलायनम् · पर्याय: केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्मन्

व्युत्पत्ति: द्रु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. द्रव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. द्रव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. द्रु धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रवःद्रवौद्रवाः
द्वितीयाद्रवम्द्रवौद्रवान्
तृतीयाद्रवेणद्रवाभ्याम्द्रवैः
चतुर्थीद्रवायद्रवाभ्याम्द्रवेभ्यः
पञ्चमीद्रवात् / द्रवाद्द्रवाभ्याम्द्रवेभ्यः
षष्ठीद्रवस्यद्रवयोःद्रवाणाम्
सप्तमीद्रवेद्रवयोःद्रवेषु
सम्बोधनहे द्रवहे द्रवौहे द्रवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रव
द्रव
drava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. द्रवण ।
२. बहाव ।
३. पलायन । दौड़ ।
४. वेग ।
५. आसव ।
६. रस ।
७. परिहास । क्रीड़ा ।
८. द्रवत्व ।
द्रव २ वि॰
१. तरल । पानी की तरह पतला ।
२. आर्द्र । गीला । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
३. पिघला हुआ । आँच खाकर पानी की तरह फैला हुआ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रव mfn. (fr. √ 2. द्रु) running (as a horse), RV. iv, 40, 2
flowing, fluid, dropping, dripping, trickling or overflowing with (comp.), Kāṭh.; Mn.; MBh.; Kāv.
fused, liquefied, melted, W.
द्रव m. going, quick motion, flight, Hariv.
play, sport, Jātakam.
distilling, trickling, fluidity, Bhāṣāp.
juice, essence, decoction
stream or gush of (comp.), Kāv.
(dram.) the flying out against one's superior, Daśar.; Sāh.
N. of one of the Viśve Devās, Hcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (500,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रव a. [द्रु गतौ-भावे अप्] 1 Running (as a horse). --2 Dropping, oozing, wet, dripping; आक्षिप्य का चिद् द्रवरागमेव (पादं) R. 7. 7. --3 Flowing, fluid. --4 Liquid (opp. कठिन); Ku. 2. 11. --5 Melted, liquefied. --वः 1 Going, walking about, motion. --2 Dropping, trickling, oozing, exudation. --3 Flight, retreat. --4 Play, amusement, sport. --5 Fluidity, liquefaction. --6 A liquid substance, fluid; U. 3. 25; 2. 16. --7 Juice, essence. --8 Decoction [] --9 Speed, velocity. (द्रवीकृ means ‘to melt, liquefy’. द्रवीभू to be melted, as with pity &c.; द्रवीभवति मे मनः Mv. 7. 34; द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन्क्षण इव U. 3. 13; द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपणे गगनं Mk. 5. 25.) --Comp. --आधारः {1} a small vessel or receiver. {2} the hands joined together and hollowed, (= चुलुक q. v). --इतर a. solid, hard. --उत्तर a. very fluid. --जः treacle. --द्रव्यं a fluid substance. --रसा {1} lac. {2} gum. {3} extract.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रव पु० द्रु गतौ भावे अप् । १ द्रवणे २ पलायने ३ परीहामे अमरः । ४ गतौ ५ आसवे । ६ वेगे च द्रु--अच् । ७ क्षरण [] युक्ते त्रि० । ८ द्रवत्वगुणयुक्तमात्रे त्रि० “आक्षिप्य काचिद्द्रवरागमेव” कुमा० “द्रवः सङ्घातकठिनः” कुमा० “सर्वाणि द्रवाणि उदङ्मुखेन जुहोति” श्रुतिः “गण्ड- स्थलाघर्षगलन्मदोदकद्रवद्रुमस्कन्धनिलायिनोऽलयः” “म- दोदकद्रवकटभित्तिसङ्गिभिः” माघः न्यायोक्ते ९ द्रवत्व- रूपे गुणभेदे “द्वयोर्नैमित्तिकोद्रवः” भाषा० द्रवत्वशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3776-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रवः, पुं, (द्रु + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति भावे अप् ।) परीहासः । पलायनम् । इत्यमरः । १ । ७ । ३२ ॥ (यथा, हरिवंशे । २११ । १० । “ततो दैत्यद्रवकरं पौराणं शङ्खमुत्तमम् ॥”) रसः । गतिः । इति विश्वः ॥ वेगः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । १९३ । ५ । “तत्र शब्दगतिर्भूत्वा मारुतद्रवसम्भवः ॥” द्रवत्वरूपो गुणविशेषः । यथा, भाषापरि- च्छेदे । २८ । “गुरुणी द्वे रसवती द्वयोर्नैमित्तिको द्रवः ॥” आर्द्रे, त्रि । यथा, रघुः । ७ । ७ । “प्रसाधिकालम्बितमग्रपाद- माक्षिप्य काचित् द्रवरागमेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-758-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रव" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रवम्द्रव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्रव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | द्रव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रवम् 📚 ➤ अप् दौड़ने वाला
संस्कृत: क्रीडा, पलायनम् · पर्याय: केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रव 📚द्रवण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्रव
हँसी-खेल के नाम (१.७.३४) — केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म
भागना (२.८.१११) — प्रद्राव, उद्द्राव, सन्द्राव, सन्दाव, विद्रव, अपक्रम, अपयान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬