🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:32:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रविण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रविण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रविण

अर्थ: दौलतमन्दी, धन, संपत्ति, द्रव्य

संस्कृत: सामर्थ्यम्, द्रव्यम्, बलम् · पर्याय: तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थामन्

व्युत्पत्ति: द्रु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रविण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रविण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रविणम्द्रविणेद्रविणानि
द्वितीयाद्रविणम्द्रविणेद्रविणानि
तृतीयाद्रविणेनद्रविणाभ्याम्द्रविणैः
चतुर्थीद्रविणायद्रविणाभ्याम्द्रविणेभ्यः
पञ्चमीद्रविणात् / द्रविणाद्द्रविणाभ्याम्द्रविणेभ्यः
षष्ठीद्रविणस्यद्रविणयोःद्रविणानाम्
सप्तमीद्रविणेद्रविणयोःद्रविणेषु
सम्बोधनहे द्रविणहे द्रविणेहे द्रविणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रविण
द्रविण
draviṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रविण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धन ।
२. कांचन । सोना ।
३. पराक्रम । बल ।
४. पृथु राजा का एक पुत्र ।
५. भागवत के अनुसार कुशद्वीप का एक सीमापर्वत ।
६. क्रौंच द्वीप के अंतर्गत एक वर्ष ।
७. महाभारत के अनुसार धुर नामक वसु के एक पुत्र का नाम ।
८. पदार्थ । वस्तु (को॰) ।
९. आकांक्षा । अभिलाषा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रविण n. movable property (as opp. to house and field), substance, goods (m. pl. BhP. v, 14, 12), wealth, money, RV.; AV.; Mn.; MBh. &c.
essence, substantiality, strength, power, RV.; AV.; ŚBr.; R. &c.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
द्रविण m. N. of a son of Vasu Dhara (or Dhava), MBh.; Hariv.; VP.
of a son of Pṛthu, BhP.
of a mountain, ib.
pl. the inhabitants of a Varṣa in Krauñca-dvīpa, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रविणं [द्रु-इनन्; Uṇ. 2. 50] 1 Wealth, money, property, substance; Ve. 3. 20; Pt. 3. 174; Bv. 4. 29. --2 Gold; R. 4. 70. --3 Strength, power. --4 Valour, prowess. --5 A thing, matter, material. --6 That of which anything is made. --7 A wish, desire. --Comp. --अधिपतिः --ईश्वरः an epithet of Kubera. --प्रदः an epithet of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रविण न० द्रु--इनन् । १ धने २ काञ्चने मेदि० । ३ बले ४ परा- क्रमे च निथ० “द्रविणं परिमितमधिकव्ययिनं जन- माकुलीकुरुते” उद्भ० “ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यार्थे चैव शक्तितः” मनुः । “तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गाद्रविणराश- यः” रघुः । ५ पृथुनृपपुत्रभेदे पु० वैन्यस्तु वीर्यमहतामि- त्युपक्रमे “पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्च्चिष्मान् प्रशंसितान् । विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यश्वं द्रविणं वृकम्” भाग० ४ । २२ । ५० तत्र बले “बलेः पुत्रो महावीर्य्यो वाणोद्रविण वत्तरः” हरिवं० १६१ अ० पराक्रमे “बभूवतुस्ततस्तस्य पक्षौ द्रविणवत्तरौ” भा० उद्यो० ११२ अ० । ५ वाञ्छिते च द्रविणप्रदशब्दे दृश्यम् । ६ क्रौञ्चद्वीपस्थे वर्षपुरुषभेदे पु० “क्रौञ्चद्वीपस्थवर्षनदीना मम्भः पवित्रममल- मुपयुञ्जानाः पुरुषर्षभद्रविणदेवक संज्ञाः” भाग० ५ । २० । १६
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3776,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रविणं, क्ली, (द्रवति गच्छति द्रूयते प्राप्यते वेति । द्रु + “द्रुदक्षिभ्यामिनन् ।” उणां । २ । ५० । इति इनन् ।) धनम् । (यथाह कश्चित् । “द्रविणं परिमितममितव्ययिनं जनमाकुली- कुरुते । क्षीणाञ्चलमिव पीनस्तनजधजायाःकुलीनायाः ॥”) काञ्चनम् । बलम् । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १०३ । १९ । “एवमुक्ता तु पुत्त्रेण भूरिद्रविणतेजसा । माता सत्यवती भीष्ममुवाच तदनन्तरम् ॥” पुं, धरनाम्नो वसोः पुत्त्रविशेषः । यथा, महा- भारते । १ । ६६ । २१ । “धरस्य पुत्त्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा ॥” पृथोः पुत्त्रविशेषश्च । यथा, भागवते । ४ । २२ । ५४ । “पुत्त्रानुत्पादयामास पञ्चार्च्चिष्यात्मसम्मतान् । विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्य्यक्षं द्रविणं वृकम् ॥” कुशद्वीपस्थितसीमागिरिभेदः । यथा, भाग- वते । ५ । २० । १५ । “तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाताः सप्तसप्तैव वभ्रुश्चतुः शृङ्गः कपिलश्चित्रकूटो देवा- नीक ऊर्द्ध्वरोमा द्रविण इति ॥” क्रौञ्चद्वीपस्थ- वर्षपुरुषविशेषः । यथा, भागवते । ५ । २० । २२ । “यासामग्भः पवित्रममलमुपयुञ्जानाः पुरुषर्षभ- द्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-758-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रविणद्रविण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रविण 📚 ➤ दौलतमन्दी, धन, संपत्ति, द्रव्य
संस्कृत: सामर्थ्यम्, द्रव्यम्, बलम् · पर्याय: तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थामन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रविण 📚धन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्रविण
बल/शक्ति (२.८.१०२) — तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम
धन के नाम (२.९.९०) — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬