🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:12:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रुत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रुत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रुत

अर्थ: आशुगामी, फुर्तीला, द्रुतगामी

संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

व्युत्पत्ति: द्रु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रुत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रु + क्त
  2. द्रुत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रु + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — द्रुत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुतम्द्रुतेद्रुतानि
द्वितीयाद्रुतम्द्रुतेद्रुतानि
तृतीयाद्रुतेनद्रुताभ्याम्द्रुतैः
चतुर्थीद्रुतायद्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
पञ्चमीद्रुतात् / द्रुताद्द्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
षष्ठीद्रुतस्यद्रुतयोःद्रुतानाम्
सप्तमीद्रुतेद्रुतयोःद्रुतेषु
सम्बोधनहे द्रुतहे द्रुतेहे द्रुतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — द्रु (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमद्रवतिद्रवतःद्रवन्ति
मध्यमद्रवसिद्रवथःद्रवथ
उत्तमद्रवामिद्रवावःद्रवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: द्रवति · लिट्: दुद्राव · लुट्: द्रोता · लृट्: द्रोष्यति · लोट्: द्रवतात् · लङ्: अद्रवत् · विधिलिङ्: द्रवेत् · आशीर्लिङ्: द्रूयात् · लुङ्: अदुद्रुवत् · लृङ्: अद्रोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: द्रवण · ण्वुल्: द्रावकः · तृच्: द्रोता · यत्: द्रव्यः · ण्यत्: द्राव्यः · तव्य: द्रोतव्यः · अनीयर्: द्रवणीयः · क्त: द्रुतः · क्तवतु: द्रुतवान् · शतृ: द्रवन् · स्य-शतृ: द्रोष्यन् · क्त्वा: द्रुत्वा · ल्यप्: प्रद्रुत्य · तुमुन्: द्रोतुम् · णमुल्: द्रावम् · क्तिन्: द्रुति · क्वसु: दुद्रुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रुत
द्रुत
druta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पिघला हुआ (3.1.88) अवदीर्ण
पिघला हुआ (3.1.99) विलीन · विद्रुत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रुत १ वि॰ [सं॰]
१. द्रवीभूत । पिछला या गला हुआ ।
२. शीघ्रगामी । तेज ।
३. भागा हुआ ।
४. शीघ्रतायुक्त । त्वरायुक्त (को॰) ।
५. अस्पष्ट । विकीर्ण (को॰) ।
द्रुत २ संज्ञा पुं॰
१. बिच्छू ।
२. वृक्ष ।
३. बिल्ली ।
४. ताल की मात्रा का आधा जिसका चिह्न है । इसके देवता शिव और इसकी उत्पत्ति जल से मानी जाती है । इसका उच्चारण चिड़िया की बोली के समान होता है । पर्या॰— बिंदु । व्यंजन । सन्य । अर्धमात्रक । आकाश । व्यंजन । कूप । वलय ।
५. वह लय जो मध्यम से कुछ तेज हो । दून ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रुत mfn. quick, speedy, swift, MBh.; R.
quickly or indistinctly spoken, Gīt.
flown, run away or asunder, Kāv.; Pur.
dissolved, melted, fluid, Kāv.
द्रुत m. a scorpion, L.
a tree (cf. द्रुण and द्रुम), L.
द्रुत n. a partic. faulty pronunciation of vowels, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रुत p. p. [द्रु-क्त] 1 Quick, swift, speedy. --2 Flown, run away, escaped. --3 Melted, liquid, dissolved. --4 Scattered, diffused. --5 Indistinct. --6 Moved, softened; Māl. 5. 28; see द्रु. --तः 1 A scorpion. --2 A tree. --3 A cat. --तं ind. Quickly, swiftly, speedily, immediately. --Comp. --पद a. going quickly. --विलंबितं N. of a metre; see App. I.
द्रुत, द्रुतिः See under द्रु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रुत त्रि० द्रु--क्त । १ जातद्रवे घृतसुवर्णादौ “द्रुतं द्रुतं वह्निसमागतं गतम्” भट्टिः “द्रुतशातकुम्भनिभमंशुमतः” माघः । २ शीघ्रे न० ३ शीघ्रतायुक्ते त्रि० । “ससम्भ्रमेन्द्र- द्रुतपातितार्गलाः” काव्यप्र० “द्रुतपदमिति मा वयस्य! यासीः” माघः । ४ विडाले मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3784,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रुतं, त्रि, (द्रवति स्मेति । द्रु + गत्यर्थेति कर्त्तरि क्तः ।) जातद्रवीभावघृतसुवर्णादि । तत्- पर्य्यायः । अवदीर्णम् २ विलीनम् ३ विद्रुतम् ४ । इत्यमरः । ३ । १ । १०० ॥ शीघ्रम् । (यथा, महाभारते । १३ । २६ । ८१ । “वाय्वीरिताभिः सुमनोहराभि- र्द्रुताभिरत्यर्थसमुत्थिताभिः । गङ्गोर्म्मिभिर्भानुमतीभिरिद्धाः सहस्ररश्मिप्रतिमा भवन्ति ॥”) विद्रावम् । पलायितम् । इति मेदिनी । ते, २५ ॥ (यथा, रघुः । ९ । ५९ । “जग्राह स द्रुतवराहकुलस्य मार्गं सुव्यक्तमार्द्रपदपङ्क्तिभिरायताभिः ॥”)
द्रुतं, क्ली, (द्रु + क्तः ।) नृत्यविषयकशीघ्रगमनम् । तत्पर्य्यायः । ओघः २ । इत्यमरः १ । २ । ६८ ॥ शीघ्रलयः । इति मधुः ॥ नृत्यगीतादौ द्रवन्ति गच्छन्ति समुदायगतिप्रदर्शनार्थं करा- दयोऽत्र । इति भरतः ॥ साञ्जे । “द्रुतामध्ययने वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणामुपरोधार्थे विलम्बितां समाचरेत् ॥” इति वेदव्यवस्था ॥ (क्षिप्रम् । यथा, मनुः । ९ । १७२ । “अभ्याधातेषु मध्यस्थान् शिष्याच्चौरानिव द्रुतम् ॥” क्रियाविशेषणत्वादस्य क्लीवता ॥)
द्रुतः, पुं, (द्रवति स्म उर्द्ध्वमिति । द्रु + क्तः ।) द्रुमः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-760-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रुत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रुतद्रुत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रु + क्त 📚
अन्य सम्भावना: द्रुत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: द्रु + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रुत 📚 ➤ आशुगामी, फुर्तीला, द्रुतगामी
संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रुत 📚द्रवीभूत । पिछला या गला हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्रुत
पिघला हुआ (३.१.९९) — विलीन, विद्रुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्रुत: द्रु + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें