🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:37:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रुमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रुमाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रुमाः

अर्थ: द्रुः शाखाऽस्त्यस्य- मः वृक्ष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रुम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. द्रुम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. द्रुमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. द्रुमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. द्रुमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. द्रुमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रुम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुमःद्रुमौद्रुमाः
द्वितीयाद्रुमम्द्रुमौद्रुमान्
तृतीयाद्रुमेणद्रुमाभ्याम्द्रुमैः
चतुर्थीद्रुमायद्रुमाभ्याम्द्रुमेभ्यः
पञ्चमीद्रुमात् / द्रुमाद्द्रुमाभ्याम्द्रुमेभ्यः
षष्ठीद्रुमस्यद्रुमयोःद्रुमाणाम्
सप्तमीद्रुमेद्रुमयोःद्रुमेषु
सम्बोधनहे द्रुमहे द्रुमौहे द्रुमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रुम
द्रुम
druma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रुम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष ।
२. पारिजात ।
३. कुबेर ।
४. एक राजा का नाम जो पूर्वजन्म में शिवि नामक दैत्व था ।
५. हरिवंश के अनुसार कृष्णचंद्र के एक पुत्र का नाम जो रुक्मिणी से उत्पन्न हुआ था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रुम m. a tree, MBh.; Kāv. &c. (sometimes also any plant; according to some esp. a tree of Indra's paradise = पारिजात)
N. of a prince of the Kim-puruṣas, MBh.; Hariv.
of a son of Kṛṣṇa and Rukmiṇī, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रुमः [द्रुः शाखास्त्यस्य-मः; cf. P. V. 2. 108] 1 A tree; यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बंधवो मे U. 3. 8. --2 A tree of Paradise. --3 An epithet of Kubera. --Comp. --अरिः an elephant. --आमयः lac, gum. --आश्रयः a lizard. --ईश्वरः {1} the palm tree. {2} the moon. {3} the परिजात tree. --उत्पल the Karṇikāra tree. --नखः, --मरः a thorn. --व्याधिः lac, gum. --श्रेष्ठः the palm tree. --षंडं a grove of trees.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रुम पु० द्रुः शाखास्त्यस्य म । १ वृक्षे अमरः । २ पारिजाते ३ कुवेरे च मेदि० । “बद्धप्रल्लवपुटाञ्जलिं द्रुमम्” रघुः । “तस्य तद्वर्द्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः” मनुः ४ किम्पुरुषाधीशभेदे “द्रुमः किम्पुरुषेशश्च उपास्ते धनदेश्वरम्” भा० स० ४१० श्लो० “किंपुरुषाधिराज्यमिव मुनिजनगृहीतजलकलशपरिषिच्यमानद्रुमम्” काद० कृष्णमहिलायां रुक्मिण्यां जाते ५ पुत्रभेदे “प्रद्युम्नः प्रथमं जज्ञे शंवरान्तकरः सुतः । द्वितीयश्चारुदेष्णश्च वृष्णि- सिंहो महारथः । चारुभद्रश्चारुगर्भः सुदंष्ट्रो द्रुम एव [] च” हरिवं० १६२ अ० । शिविनामदैत्यांशजाते द्वापरयुगीये ६ नृपभेदे “यस्तु राजञ्छिविर्नाम दैत्येशः परिकीर्तितः । द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः” भा० आ० ६७ अ० प्राचीने नृपवरभेदे “उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः” भा० आ० १ अ० प्राचीननृपोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3787-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रुमः, पुं, (समुदाये वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्त्तन्ते इति न्यायात् द्रुः शाखा विद्यतेऽस्य । “द्युद्रुभ्यां मः ।” ५ । २ । १०८ । इति मः ।) वृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५ ॥ (यथा, मनुः । ९ । २५५ । “निर्भयन्तु भवेद्यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम् । तस्य तद्बर्द्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ॥”) पारिजातः । कुवेरः । इति मेदिनी । मे, १५ ॥ (स्वनामख्यातः किम्पुरुषेश्वरः । यथा, महा- भारते । २ । १० । २८ । “द्रुमः किम्पुरुषेशश्च उपास्ते धनदेश्वरम् ॥” सनामख्यातनृपविशेषः । स तु शिविनामदैत्य- स्यांशात् जातः । यथा, तत्रैव । १ । ६७ । ८ । “यस्तु राजन् ! शिविर्नाम दैतेयः परिकीर्त्तितः । द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः ॥” रुक्मिणीगर्भजातः कृष्णस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । १६० । ६ । “चारुभद्रश्चारुगर्भः सुदंष्ट्रो द्रुम एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-761-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रुम" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रुमाःद्रुम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्रुम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | द्रुमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रुमाः 📚 ➤ द्रुः शाखाऽस्त्यस्य- मः वृक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रुम 📚वृक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्रुम
वृक्ष के नाम (२.४.५) — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें