🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:42:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्वयस्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्वयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्वयः

अर्थ: दो अवयव होनेवाला

संस्कृत: द्वौ अवयवौ यस्य

अंग्रेज़ी: One with two parts

व्युत्पत्ति: द्वि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्वय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्वय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वयःद्वयौद्वयाः / द्वये
द्वितीयाद्वयम्द्वयौद्वयान्
तृतीयाद्वयेनद्वयाभ्याम्द्वयैः
चतुर्थीद्वयायद्वयाभ्याम्द्वयेभ्यः
पञ्चमीद्वयात् / द्वयाद्द्वयाभ्याम्द्वयेभ्यः
षष्ठीद्वयस्यद्वययोःद्वयानाम्
सप्तमीद्वयेद्वययोःद्वयेषु
सम्बोधनहे द्वयहे द्वयौहे द्वयाः / हे द्वये

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्वय
द्वय
dvaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ द्वयी]
१. दो ।
२. द्वैत संबंधी ।
द्वय २ संज्ञा पुं॰
१. युग्म । युगल । जोड़ा (समासांत में प्रयुक्त) ।
२. दो भिन्न प्रकार का स्वभाव या वृत्ति ।
३. व्याकरण में पुं॰ और स्त्रीलिंग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वय mf(ई)n. (fr. and in comp. = द्वि) twofold, double, of 2 kinds or sorts, RV.; AV.; Br.; MBh. &c. (˚ये m. pl. Śiś. iii, 57)
द्वय n. id.
two things, both (e.g. तेजो-, the 2 luminaries, Śak. iv, 2), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c. (ifc. आ, R. i, 29, 14)
twofold nature, falsehood, RV. i, 147, 4 &c.
the masc. and fem. gender, Gr.
द्वय [cf. Zd. dvaya; Gk. δοιός.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वय a. (यी f.) Twofold, double, of two kinds or sorts; अनुपेक्षणे द्वयी गतिः Mu. 3; Bh. 2. 104 v. l.; sometimes used in pl. also; see Śi. 3. 57. --यं 1 Pair, couple, brace; (usually at the end of comp.); द्वितयेन द्वयमेव संगतं R. 8. 6; 1. 19; 3. 8; 4. 4. --2 Two fold nature, duplicity. --3 Untruthfulness. --4 (In gram.) The masculine and feminine gender. --यी A pair, couple. --Comp. --अतिग a. one whose mind is freed from the influence of the two bad qualities रजस् and तमस्, a saint or a virtuous man. --आत्मक a. of a twofold nature. --वादिन् a. doubletongued, insincere. --हीन a. of the neuter gender.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वय न० अवयवम् द्वि--अवयवे तयप् तस्य वा अयच् । १ द्वयोरव यवे २ द्वित्वे अत्र स्त्रीत्वमपि ङीप् । “अतद्द्वयीजित्वर- सुन्दरान्तरे” नैष० “कुसुमस्तवकस्येव द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः” भा० र० द्वे अवयवे यस्य अयच् । २ द्वित्वान्विते त्रि० [] अयचः तयप्स्थानिकत्वात् जसि सर्वनामता “द्वयेऽप्य- मुच्यन्त विनीतमार्गाः” माघः “व्यथां द्वयेषामपि मेदिनी भृतामिति” माघे द्वयेषामित्यसाधु अन्ये तु द्वयं द्वित्व- मिच्छन्ति इष--क्विप् तेषामिति समर्थन्ते । स्त्रियां ङीप् । “द्वयीषु निःक्षेप इवार्पितं द्वयम्” कुमा० अत्र द्वयेऽपीति पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3795-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वयं, क्ली, (द्वौ अवयवौ यस्य । द्वि + “संख्याया अवयवे तयप् ।” ५ । २ । ४२ । इति तयप् । “द्बित्रिभ्यान्तयस्यायज्वा ।” ५ । २ । ४३ । इति तयस्यायच् ।) द्व्यात्मकम् । दुइ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उभौ २ द्बौ ३ युगलम् ४ द्वितयम् ५ युगम् ६ द्वैतम् ७ यमम् ८ द्बन्द्वम् ९ यग्गम् १० यमलम् ११ यामलम् १२ । इति हेमचन्द्रः । ६ । ५९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-764-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्वयःद्वय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्वयः 📚 ➤ दो अवयव होनेवाला
संस्कृत: द्वौ अवयवौ यस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्वय 📚दो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें