🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वय
dvaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ द्वयी]
१. दो ।
२. द्वैत संबंधी ।
द्वय २ संज्ञा पुं॰
१. युग्म । युगल । जोड़ा (समासांत में प्रयुक्त) ।
२. दो भिन्न प्रकार का स्वभाव या वृत्ति ।
३. व्याकरण में पुं॰ और स्त्रीलिंग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वय mf(ई)n. (fr. and in comp. = द्वि) twofold, double, of 2 kinds or sorts, RV.; AV.; Br.; MBh. &c. (˚ये m. pl. Śiś. iii, 57)
द्वय n. id.
two things, both (e.g. तेजो-, the 2 luminaries, Śak. iv, 2), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c. (ifc. आ, R. i, 29, 14)
twofold nature, falsehood, RV. i, 147, 4 &c.
the masc. and fem. gender, Gr.
द्वय [cf. Zd. dvaya; Gk. δοιός.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वय a. (यी f.) Twofold, double, of two kinds or sorts; अनुपेक्षणे द्वयी गतिः Mu. 3; Bh. 2. 104 v. l.; sometimes used in pl. also; see Śi. 3. 57. --यं 1 Pair, couple, brace; (usually at the end of comp.); द्वितयेन द्वयमेव संगतं R. 8. 6; 1. 19; 3. 8; 4. 4. --2 Two fold nature, duplicity. --3 Untruthfulness. --4 (In gram.) The masculine and feminine gender. --यी A pair, couple. --Comp. --अतिग a. one whose mind is freed from the influence of the two bad qualities रजस् and तमस्, a saint or a virtuous man. --आत्मक a. of a twofold nature. --वादिन् a. doubletongued, insincere. --हीन a. of the neuter gender.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0587-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वय न० अवयवम् द्वि--अवयवे तयप् तस्य वा अयच् । १ द्वयोरव यवे २ द्वित्वे अत्र स्त्रीत्वमपि ङीप् । “अतद्द्वयीजित्वर- सुन्दरान्तरे” नैष० “कुसुमस्तवकस्येव द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः” भा० र० द्वे अवयवे यस्य अयच् । २ द्वित्वान्विते त्रि० [] अयचः तयप्स्थानिकत्वात् जसि सर्वनामता “द्वयेऽप्य- मुच्यन्त विनीतमार्गाः” माघः “व्यथां द्वयेषामपि मेदिनी भृतामिति” माघे द्वयेषामित्यसाधु अन्ये तु द्वयं द्वित्व- मिच्छन्ति इष--क्विप् तेषामिति समर्थन्ते । स्त्रियां ङीप् । “द्वयीषु निःक्षेप इवार्पितं द्वयम्” कुमा० अत्र द्वयेऽपीति पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3795-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वयं, क्ली, (द्वौ अवयवौ यस्य । द्वि + “संख्याया अवयवे तयप् ।” ५ । २ । ४२ । इति तयप् । “द्बित्रिभ्यान्तयस्यायज्वा ।” ५ । २ । ४३ । इति तयस्यायच् ।) द्व्यात्मकम् । दुइ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उभौ २ द्बौ ३ युगलम् ४ द्वितयम् ५ युगम् ६ द्वैतम् ७ यमम् ८ द्बन्द्वम् ९ यग्गम् १० यमलम् ११ यामलम् १२ । इति हेमचन्द्रः । ६ । ५९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-764-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें