🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:36:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्विक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्विक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्विक

अर्थ: कौवा

व्युत्पत्ति: द्वाभ्यां कायति- द्वि + कै + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्विक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. द्विक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्विक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विकःद्विकौद्विकाः
द्वितीयाद्विकम्द्विकौद्विकान्
तृतीयाद्विकेनद्विकाभ्याम्द्विकैः
चतुर्थीद्विकायद्विकाभ्याम्द्विकेभ्यः
पञ्चमीद्विकात् / द्विकाद्द्विकाभ्याम्द्विकेभ्यः
षष्ठीद्विकस्यद्विकयोःद्विकानाम्
सप्तमीद्विकेद्विकयोःद्विकेषु
सम्बोधनहे द्विकहे द्विकौहे द्विकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्विक
द्विक
dvika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्विक १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें दो अवयव हों ।
२. दोहरा ।
३. दूसरा । द्वितीय (को॰) ।
द्विक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काक ।
२. कोक । चकवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्वि—क m. ‘having 2 k's in one's name’ (cf. काक), a crow, Vām. v, 15
Anas Casarca, L.
2. द्विक mfn. consisting of two, 2-fold, Lāṭy.; Suśr.
two, VarBṛS. xiii, 3
happening the 2nd time, Pāṇ. v, 2, 77, Kāś.
increased by 2 (e.g. ˚कं शतम् 102, i.e. 2 per cent.), Mn. viii, 141.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (504,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्विक a. 1 Twofold, forming a pair, consisting of two. --2 Second. --3 Happening the second time. --4 Increased by two, two percent; द्विकं शतं वृद्धिः Ms. 8. 141-2 See द्विक under द्वि also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0588-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्विक त्रि० द्वि० व० । द्वि--अकच् । १ द्वित्वसंख्यायां तद्युते त्रि० स्त्रियां टेरकचि द्वके इत्येव स्वार्थे के तु प्रत्ययस्थकात् पूर्वमत इत्त्वम् द्विके इति भेदः । द्वयोरवयवः द्वौ अवयवौ वा यस्य कन् । २ द्वित्वे न० एकव० । ३ तद्युते त्रि० “एकं द्विकं त्रिकं चैव चतुष्कं पञ्चकं तथा । अमी पञ्चैव लिङ्गार्थाः” भर्त्तृहरिः । द्वौ दीयेते वृद्ध्यादिना अत्र शतादौ कन् । ४ वृड्यादिना दीयमानद्विरूपकादिके शतादौ । “द्विकं शतं वा गृह्णीयात् सतां धर्ममनुस्मरन्” “द्विकं शतञ्च गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्विषी” मनुः द्वौ कौ ककारौ वाचकशब्दे यस्य । ५ काके ६ कोके च पुंस्त्री० मेदि० । तयीर्वाचकशब्दे ककारद्वयस्य सत्त्वात् तथात्वम् । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3811,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्विकं, क्ली, (द्वाभ्यां कायतीति । कै + कः ।) द्वयम् । यथा, -- “अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वार्द्धुषिकः शतात । द्विकं शतं वा गृह्णानो न भवेदर्थकिल्विषी ॥” इत्याह्निकतत्त्वम् ॥ (द्वितीयेन रूपेण ग्रहणमिति । “तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा ।” ५ । २ । ७७ । इति कन् पूरणप्रत्ययस्य च लुक् । द्वितीयके, त्रि । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥)
द्विकः, पुं, (द्वौ कौ ककारवर्णौ यत्र ।) काकः । कोकः । इति मेदिनी । के, २६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-767-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्विकद्विक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्विक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्विक 📚 ➤ कौवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्विक 📚जिसमें दो अवयव हों🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • द्विक: द्वाभ्यां कायति- द्वि + कै + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें