🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:27:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्विजा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्विजाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्विजाः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: हरेणुका · पर्याय: हरेणू, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्विजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. द्विजा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. द्विज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. द्विजा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. द्विज (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. द्विजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्विजा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्विजाद्विजेद्विजाः
द्वितीयाद्विजाम्द्विजेद्विजाः
तृतीयाद्विजयाद्विजाभ्याम्द्विजाभिः
चतुर्थीद्विजायैद्विजाभ्याम्द्विजाभ्यः
पञ्चमीद्विजायाःद्विजाभ्याम्द्विजाभ्यः
षष्ठीद्विजायाःद्विजयोःद्विजानाम्
सप्तमीद्विजायाम्द्विजयोःद्विजासु
सम्बोधनहे द्विजेहे द्विजेहे द्विजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्विजा
द्विजा
dvijā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम (2.4.120) हरेणु · रेणुका · कौन्ती · कपिला · भस्मगन्धिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्विजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ब्राह्मण या द्विज की स्त्री ।
२. रेणुका । संभालू का बीज । यह गंधद्रव्यों में है ।
३. पालक का शाक (यह एक बार काटे जाने पर फिर होता है ।
४. भारंगी ।
५. पान की बेल । उ॰— तांबूली, अहिवल्लरी, द्विजा, पान की बेलि ।— नंद ग्रं॰, पृ॰ १०६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वि—जा mfn. twice-born, RV.
द्वि-जा (आ), f. Piper Aurantiacum, Bhpr.
Clerodendrum Siphonantus, L.
पालङ्की, L. (cf. -जा and -जति).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (504,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्विजा स्त्री द्विर्जायते जन--ड । १ रेणुकोनामगन्धद्रव्ये अमरः २ भार्ग्यां मेदि० । ३ पालङ्क्यां (पालङ्) शाकभेदे शब्दच० । तासां कर्तनेऽपि पुनर्जायमानत्वात् तथात्वम् । ४ द्विज- जातिस्त्रियां ४ तत्पत्न्यां च स्त्री ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3814,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्विजा, स्त्री, (द्विर्जायते इति । जन् + डः । टाप् ।) रेणुकानामगन्धद्रव्यम् । इत्यमरः । २ । ४ । १२० ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “रेणुका राजपुत्त्री च नन्दिनी कपिला द्विजा । भस्मगन्धा पाण्डुपत्री स्मृता कौन्ती हरेणुका ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) भार्गी । इति मेदिनी । जे, १० ॥ पालङ्की । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-768-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्विजाःद्विजा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्विजा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | द्विज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्विजाः 📚 ➤ ब्राह्मण या द्विज की स्त्री उमा-कोश
संस्कृत: हरेणुका · पर्याय: हरेणू, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्विजा 📚ब्राह्मण या द्विज की स्त्री🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्विजा
रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम (२.४.१२०) — हरेणु, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬