🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:42:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्वितय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्वितय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्वितय

अर्थ: दो अवयव होनेवाला

संस्कृत: द्वौ अवयवौ अस्य

अंग्रेज़ी: One with two parts

व्युत्पत्ति: द्वौ अवयवौ यस्य- द्वि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्वितय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. द्वितय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्वितय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वितयःद्वितयौद्वितयाः / द्वितये
द्वितीयाद्वितयम्द्वितयौद्वितयान्
तृतीयाद्वितयेनद्वितयाभ्याम्द्वितयैः
चतुर्थीद्वितयायद्वितयाभ्याम्द्वितयेभ्यः
पञ्चमीद्वितयात् / द्वितयाद्द्वितयाभ्याम्द्वितयेभ्यः
षष्ठीद्वितयस्यद्वितययोःद्वितयानाम्
सप्तमीद्वितयेद्वितययोःद्वितयेषु
सम्बोधनहे द्वितयहे द्वितयौहे द्वितयाः / हे द्वितये

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्वितय
द्वितय
dvitaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वितय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ द्वितयी]
१. जिसके दो अंश हों । जो दो से मिलकर बना हो ।
२. दोहरा ।
द्वितय २ संज्ञा पुं॰ जोड़ा । मिथुन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वितय mfn. consisting of two, twofold, double, BhP.; Pāṇ. v, 2, 42
pl. (ए or आस्, i, 1, 33, Kāś.) two, both (each thought of as a plurality, e.g. mountains and trees), Ragh. viii, 89
द्वितय n. a pair or couple, Yājñ.; Kāv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (506,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वितय a. (यी f.) Consisting of or divided into two, double, twofold; द्रुमसानुमत किमंतरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः R. 8. 90; sometimes used in pl. --यं A pair, couple; R. 8. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0588-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वितय न० द्वयोरवयवः संख्याया अवयवे तयप् । द्वित्वसं- ख्यायां “प्रसार्य्य सूत्रद्वितयं तयोर्यत्र युतिर्भवेत् । “दृश्यन्ते पञ्चदशभिराषाढाद्वितयं तथा” । “कटाहद्वित- यस्येव संपुटं गोलकाकृति” सू० सि० द्वाववयवावस्य । [] २ द्वित्वसंख्याविशिष्टे त्रि० अस्य जसि वा सर्वनामता द्वितये द्वितयाः । “द्रुमसानुमतोः किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि तेऽचलाः” किरा० “अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव सङ्गतम् । पदमृद्धमजेन पैतृकं विन- येनास्य नवञ्च यौवनम्” रघुः । अस्य स्त्रीत्वमपि उभयत्र ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3815-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वितयं, क्ली, (द्वौ अवयवौ अस्य । द्वि + “संख्याया अवयवे तयप् ।” ५ । २ । ४२ । इति तयप् ।) द्वयम् । इति हेमचन्द्रः । २ । ५० । १२ ॥ (यथा, भागवते । ५ । २२ । ४ । “अत ऊर्द्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उप- लभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो राशीन् द्वादशानुभुङ्क्ते ॥” द्वित्वसंख्याविशिष्टे, त्रि । यथा, रघुः । ८ । ९० । “द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि तेऽचलाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-768-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्वितयद्वितय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्वितय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्वितय 📚 ➤ दो अवयव होनेवाला
संस्कृत: द्वौ अवयवौ अस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्वितय 📚जिसके दो अंश हों । जो दो से मिलकर बना हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें