🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:47:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वितय
dvitaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वितय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ द्वितयी]
१. जिसके दो अंश हों । जो दो से मिलकर बना हो ।
२. दोहरा ।
द्वितय २ संज्ञा पुं॰ जोड़ा । मिथुन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वितय mfn. consisting of two, twofold, double, BhP.; Pāṇ. v, 2, 42
pl. (ए or आस्, i, 1, 33, Kāś.) two, both (each thought of as a plurality, e.g. mountains and trees), Ragh. viii, 89
द्वितय n. a pair or couple, Yājñ.; Kāv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (506,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वितय a. (यी f.) Consisting of or divided into two, double, twofold; द्रुमसानुमत किमंतरं यदि वायौ द्वितयेऽपि ते चलाः R. 8. 90; sometimes used in pl. --यं A pair, couple; R. 8. 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0588-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वितय न० द्वयोरवयवः संख्याया अवयवे तयप् । द्वित्वसं- ख्यायां “प्रसार्य्य सूत्रद्वितयं तयोर्यत्र युतिर्भवेत् । “दृश्यन्ते पञ्चदशभिराषाढाद्वितयं तथा” । “कटाहद्वित- यस्येव संपुटं गोलकाकृति” सू० सि० द्वाववयवावस्य । [] २ द्वित्वसंख्याविशिष्टे त्रि० अस्य जसि वा सर्वनामता द्वितये द्वितयाः । “द्रुमसानुमतोः किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि तेऽचलाः” किरा० “अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयमेव सङ्गतम् । पदमृद्धमजेन पैतृकं विन- येनास्य नवञ्च यौवनम्” रघुः । अस्य स्त्रीत्वमपि उभयत्र ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3815-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वितयं, क्ली, (द्वौ अवयवौ अस्य । द्वि + “संख्याया अवयवे तयप् ।” ५ । २ । ४२ । इति तयप् ।) द्वयम् । इति हेमचन्द्रः । २ । ५० । १२ ॥ (यथा, भागवते । ५ । २२ । ४ । “अत ऊर्द्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उप- लभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो राशीन् द्वादशानुभुङ्क्ते ॥” द्वित्वसंख्याविशिष्टे, त्रि । यथा, रघुः । ८ । ९० । “द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितयेऽपि तेऽचलाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-768-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें