🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:49:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धर्मज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धर्मज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धर्मज

अर्थ: धर्म से उत्पन्न, वैध, पुत्र, असली बेटा

व्युत्पत्ति: धर्मः-जः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धर्मज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धर्मज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धर्मज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधर्मजःधर्मजौधर्मजाः
द्वितीयाधर्मजम्धर्मजौधर्मजान्
तृतीयाधर्मजेनधर्मजाभ्याम्धर्मजैः
चतुर्थीधर्मजायधर्मजाभ्याम्धर्मजेभ्यः
पञ्चमीधर्मजात् / धर्मजाद्धर्मजाभ्याम्धर्मजेभ्यः
षष्ठीधर्मजस्यधर्मजयोःधर्मजानाम्
सप्तमीधर्मजेधर्मजयोःधर्मजेषु
सम्बोधनहे धर्मजहे धर्मजौहे धर्मजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धर्मज
धर्मज
dharmaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धर्मज १ वि॰ [सं॰] धर्म से उत्पन्न ।
धर्मज २ संज्ञा पुं॰ १धर्मपत्नी से उत्पन्न प्रथम औ रस पुत्र (क्योंकि उसके द्बारा पिता पितृऋण से मुक्त होता है) । धर्मपुत्र युधिष्ठिर ।
३. एक बुद्ध का नाम ।
४. नरनारायण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर्म—ज mfn. produced by a sense of duty, Mn. ix, 107
धर्म—ज m. = the next.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (511,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर्मज पु० धर्मार्थं जायते जन--ड । १ औरसे प्रथमे पुर्त्रौ “यस्मिन्नृणं सन्नयति येन चानन्त्यमश्रुते । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः” मनुः । धर्मात् जायते जन--ड । २ धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे । “एवं सञ्चिन्त्य भग- वान् स्यराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृदः साधूनां वर्म दर्शयन्” भाग० ३ । ३ । १७ । युधिधिरस्य धर्मतो जन्मकथा भा० आ० १२३ अ० । “संवत्सरधुते गर्मे गान्धार्य्या जनमेजय! । आह्वयामास वै कुन्ती गर्मार्ये धर्ममच्युतम् । सा वलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह । जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा । आजगाम ततो देवो धर्मो मन्त्रबलात्ततः । विमाने सूर्य्यसङ्काशे कुन्ती यत्र जपस्थिता । विहस्य तां ततो ब्रूयाः कुन्ति! किन्ते ददाम्यहम् । सा तं विहस्यमाना- ऽपि पुत्रं देह्यब्रवीदिदम् । संयुक्ता सा हि धर्मेण योगमूर्त्तिधरेण ह । लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणमृतां हितम् । ऐन्द्रे १८ चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्त्तेऽभिजितेऽष्टमे । दिवामध्यगते सूर्य्ये तिथौ पूर्णेऽतिपूजिते । समृद्ध- यशसं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम् । जातमात्रे सुते तस्मिनु वागुवाचा शरीरिणी । एष धर्मभृतां श्रेष्ठी भविष्यति नरोत्तमः । विक्रान्तः सत्यवाक् चैव राजा पृथ्व्यां भवि- ष्यति । युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः” । ३ बुद्धभेदे ४ दिव्यभेदे न० धटशब्दे दृश्यम् । ५ धर्मतो जातमात्रे त्रि० । ६ नरनारायणयोः पु० द्वि० व० । धर्मशब्दे तयोर्मूर्त्तिरूपधर्म्मपत्नीजन्मकथा दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3855,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धर्मजधर्मज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धर्मज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धर्मज 📚 ➤ धर्म से उत्पन्न, वैध, पुत्र, असली बेटा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धर्मज 📚धर्म से उत्पन्न🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धर्मज = धर्म + ज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬