🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:37:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धर्मज
dharmaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धर्मज १ वि॰ [सं॰] धर्म से उत्पन्न ।
धर्मज २ संज्ञा पुं॰ १धर्मपत्नी से उत्पन्न प्रथम औ रस पुत्र (क्योंकि उसके द्बारा पिता पितृऋण से मुक्त होता है) । धर्मपुत्र युधिष्ठिर ।
३. एक बुद्ध का नाम ।
४. नरनारायण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर्म—ज mfn. produced by a sense of duty, Mn. ix, 107
धर्म—ज m. = the next.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (511,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर्मज पु० धर्मार्थं जायते जन--ड । १ औरसे प्रथमे पुर्त्रौ “यस्मिन्नृणं सन्नयति येन चानन्त्यमश्रुते । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः” मनुः । धर्मात् जायते जन--ड । २ धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे । “एवं सञ्चिन्त्य भग- वान् स्यराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृदः साधूनां वर्म दर्शयन्” भाग० ३ । ३ । १७ । युधिधिरस्य धर्मतो जन्मकथा भा० आ० १२३ अ० । “संवत्सरधुते गर्मे गान्धार्य्या जनमेजय! । आह्वयामास वै कुन्ती गर्मार्ये धर्ममच्युतम् । सा वलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह । जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा । आजगाम ततो देवो धर्मो मन्त्रबलात्ततः । विमाने सूर्य्यसङ्काशे कुन्ती यत्र जपस्थिता । विहस्य तां ततो ब्रूयाः कुन्ति! किन्ते ददाम्यहम् । सा तं विहस्यमाना- ऽपि पुत्रं देह्यब्रवीदिदम् । संयुक्ता सा हि धर्मेण योगमूर्त्तिधरेण ह । लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणमृतां हितम् । ऐन्द्रे १८ चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्त्तेऽभिजितेऽष्टमे । दिवामध्यगते सूर्य्ये तिथौ पूर्णेऽतिपूजिते । समृद्ध- यशसं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम् । जातमात्रे सुते तस्मिनु वागुवाचा शरीरिणी । एष धर्मभृतां श्रेष्ठी भविष्यति नरोत्तमः । विक्रान्तः सत्यवाक् चैव राजा पृथ्व्यां भवि- ष्यति । युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः” । ३ बुद्धभेदे ४ दिव्यभेदे न० धटशब्दे दृश्यम् । ५ धर्मतो जातमात्रे त्रि० । ६ नरनारायणयोः पु० द्वि० व० । धर्मशब्दे तयोर्मूर्त्तिरूपधर्म्मपत्नीजन्मकथा दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3855,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬