🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धिक्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धिक्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धिक्

अर्थ: निन्दा, बुराई, विषाद की भावना को प्रकट करने वाला विस्मयांदिद्योतक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धिक्
धिक्
dhik
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'धिक्' — फटकार, निन्दा (3.3.255)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धिक् ind., used as a prefix or as an interj. of reproach, menace or displeasure = fie! shame! out upon! what a pity! &c. (with acc., rarely gen. voc. or nom.), Up.; Lāṭy.; MBh.; Kāv. &c. (also धिग् धिक्, अहो धिक्, हा धिक्, हा धिक् कष्टम्, हा हा धिक् or ह हा धिक् &c.; धिक् त्वाम् or तव [also with अस्तु] shame upon you!)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धिक् ind. An interjection of censure, menace or displeasure (‘fie’, ‘shame;’ ‘out upon,’ ‘what a pity’ &c. usually with acc.); धिक् तां च तं च मदनं च इमां च मां च Bh. 2. 2; धिगिमां देहभृतामसारतां R. 8. 50; धिक् तान् धिक् तान् धिगेतान् कथयति सततं कीर्तनस्थो मृदंगः; धिक् सानुजं कुरुपतिं धिगजातशत्रुं Ve. 3. 11; sometimes with nom., voc., and gen. also; धिङ् मूर्ख, धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः Pt. 1; धिगस्तु हृदयस्यास्य &c. --Comp. --दंडः reprimand, censure; Ms. 8. 129. --पारुष्यं abuse, reproach, reviling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिक् अव्य० धक्क--नाशने धा--धारणे वा बा० डिकन् । १ अप- कारशब्दैर्भयोत्पादने २ निर्भर्त्सने ३ निन्दायाञ्च । एत- द्योगे निन्दाविषयवाचकशब्दात् द्वितीया । “धिक् धिक् शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा” सा० द० । “धिगस्तु तृष्णातरलं भवन्मनः” नैष० । निन्दनीयपरत्वे न द्वितीया किन्तु प्रथमैव । “धिङ्माता मम कैकेयी यया पापमिदं कृतम्” रामा० अयो० ८२ स० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3890,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिक्, व्य, निर्भर्त्सनम् । निन्दा । इत्यमरः । ३ । ३ । २३९ ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १५ । ३५ । “धिङ्मां धिङ्मामतीवेत्थं निनिन्दात्मान- मात्मना ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धिक्" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धिक्अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धिक् 📚 ➤ निन्दा, बुराई, विषाद की भावना को प्रकट करने वाला विस्मयांदिद्योतक अव्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धिक् 📚ind., used as a prefix or as an interj. of reproach, menace or displea…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें