🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:01:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धुक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धुक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धुक्ष

अर्थ: जलाना, श्रान्त होना, थकना, जीना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु

अंग्रेज़ी: to kindle,to get tired, to be weary,to live

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धुक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धुक्ष् + घञ्
  2. धुक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धुक्ष् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धुक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधुक्षःधुक्षौधुक्षाः
द्वितीयाधुक्षम्धुक्षौधुक्षान्
तृतीयाधुक्षेणधुक्षाभ्याम्धुक्षैः
चतुर्थीधुक्षायधुक्षाभ्याम्धुक्षेभ्यः
पञ्चमीधुक्षात् / धुक्षाद्धुक्षाभ्याम्धुक्षेभ्यः
षष्ठीधुक्षस्यधुक्षयोःधुक्षाणाम्
सप्तमीधुक्षेधुक्षयोःधुक्षेषु
सम्बोधनहे धुक्षहे धुक्षौहे धुक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धुक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: जलाना, श्रान्त होना, थकना, जीना (सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधुक्षतेधुक्षेतेधुक्षन्ते
मध्यमधुक्षसेधुक्षेथेधुक्षध्वे
उत्तमधुक्षेधुक्षावहेधुक्षामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): धुक्षते · लिट् (आत्मने.): दुधुक्षे · लुट् (आत्मने.): धुक्षिता · लृट् (आत्मने.): धुक्षिष्यते · लोट् (आत्मने.): धुक्षताम् · लङ् (आत्मने.): अधुक्षत · विधिलिङ् (आत्मने.): धुक्षेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धुक्षिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अधुक्षिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अधुक्षिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धुक्षण · ण्वुल्: धुक्षकः · तृच्: धुक्षिता · ण्यत्: धुक्ष्यः · तव्य: धुक्षितव्यः · अनीयर्: धुक्षणीयः · क्त: धुक्षितः · क्तवतु: धुक्षितवान् · शानच्: धुक्षमाणः · क्त्वा: धुक्षित्वा · ल्यप्: प्रधुक्ष्य · तुमुन्: धुक्षितुम् · णमुल्: धुक्षम् · घञ्: धुक्षः · क्तिन्: धुष्टि · क्वसु: दुधुक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धुक्ष
धुक्ष
dhukṣa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुक्ष सन्दीप्तौ क्लेशे जीवने च अक० आत्म० । धुक्षते अधु- [] क्षिष्ट दुधुक्षे । णिचि धुक्षयति ते “निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्यं संधुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन” “करेण भानोर्बहुलावसाने संधुक्ष्यमाणेव शशाङ्कलेखा” कुभा० “सत्वं समदुधुक्षच्च” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3894-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुक्ष, ङ सन्दीपने । क्लेशे । जीवे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-अकं-सेट् ।) पञ्चमस्वरी । ङ, धुक्षते वह्निः सन्दीप्यते इत्यर्थः । धुक्षते जनः क्लिश्यति जीवति वेत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-798-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धुक्षधुक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धुक्ष् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: धुक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धुक्ष् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धुक्ष 📚 ➤ जलाना, श्रान्त होना, थकना, जीना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धुक्ष 📚सन्दीप्तौ क्लेशे जीवने च अक० आत्म० । धुक्षते अधु- [] क्षिष्ट दुधुक्षे …🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • धुक्ष: धुक्ष् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें