🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:26:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धुरंधर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धुरंधर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धुरंधर

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: bearing a yoke or a burden (lit. and fig.), fit to be harnessed, MBh.; Pañc.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धुरंधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धुरंधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धुरंधर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधुरंधरःधुरंधरौधुरंधराः
द्वितीयाधुरंधरम्धुरंधरौधुरंधरान्
तृतीयाधुरंधरेणधुरंधराभ्याम्धुरंधरैः
चतुर्थीधुरंधरायधुरंधराभ्याम्धुरंधरेभ्यः
पञ्चमीधुरंधरात् / धुरंधराद्धुरंधराभ्याम्धुरंधरेभ्यः
षष्ठीधुरंधरस्यधुरंधरयोःधुरंधराणाम्
सप्तमीधुरंधरेधुरंधरयोःधुरंधरेषु
सम्बोधनहे धुरंधरहे धुरंधरौहे धुरंधराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धुरंधर
धुरंधर
dhuraṃdhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धुरंधर १ वि॰ [सं॰ धुरन्धर]
१. भार उठानेवाला ।
१. जो सब में बहुत बड़ा, भारी या बली हो । जैसे, धुरंधर पंडित ।
२. श्रेष्ठ । प्रधान ।
धुरंधर २ संज्ञा पुं॰
१. बोझ ढोनेवाला जानवर । जैसे, बैल, खच्चर, गधा आदि ।
२. वह जो बोझ ढोता हो । बोझ ढोनेवाला कोई जीव ।
३. रामायण के अनुसार एक राक्षस जो प्रहस्त का मंत्री था ।
४. धौ का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धुरं-धर mfn. bearing a yoke or a burden (lit. and fig.), fit to be harnessed, MBh.; Pañc.
helping another (gen.) out of need, Hit.
धुरं-धर m. a beast of burden, L.
chief, leader, MBh.; Kāv.
a man of business, W.
N. of Śiva, Śivag.
of a Rakṣas, R.
Grislea Tomentosa, L.
pl. N. of a people, MBh.; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धुरंधर See धूर्धर above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0598-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुरन्धर त्रि० धुरां धारयति खच् खचि ह्रस्वः । १ भार- वाहके वृषादौ “यस्माद्देवगणाः सर्वे स्थावराणि चराणि च । धुरन्धराङ्गे तिष्ठन्ति तस्मात् भक्तिः शिवेऽस्तु मे” हेमा० दा० । २ धववृक्षे पु० मेदि० । ३ तत्तत्कर्मनिर्वाहरूप भारवाहे च । “सन्त एव सतां नित्यमापदुद्धरण- क्षमाः । गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरन्धराः” हितो० । ४ श्रेष्ठे च । “धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः” भा० उ० ३७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3895,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुरन्धरः, पुं, धववृक्षः । इति रत्नमाला ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा, -- “धवो धटो नन्दितरुः स्थिरो गौरो धुरन्धरः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ धुरं धरतीति । धृ + खच् + मुम् ।) रथ- लाङ्गलादिभारवोढा । तत्पर्य्यायः । धुर्व्वहः २ धुर्य्यः ३ धौरेयः ४ धुरीणः ५ । इत्यमरः । २ । ९ । ६५ ॥ यथा, -- “धुरन्धरो धुरीणश्च धौरेयधुर्य्यधुर्व्वहाः । यत्र काम्यरथस्यापि लाङ्गलस्यापि वा धुरम् ॥ वहत्येकधुरीणः स्यात्तथा चैकधुरोऽपि च । स तु सर्व्वधुरीणः स्यात् सर्व्वा वहति यो धुरः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (आदित्यनृपस्य मन्त्री । स तु कौशलेन राजानं हत्वा स्वययेव राज्यमकरोत् ॥ यथा, राजा- वल्याम् २ परिच्छेदे । “आदित्यस्य तदा मन्त्री अदूरान्वयसम्भवः । धुरन्धराभिधो धीरो बलबुद्धिनिकेतनः ॥ सेनापतीन् वशीचक्रे धनमानप्रदानतः । एकदा स तमादित्यमादित्यसमवर्च्चसम् ॥ एकान्ते नृपमासीनं हत्वा हतमतिस्तदा । तदासनं समारुह्य राज्यं प्राशाद्धुरन्धरः ॥ भूमिवेदमितान्वर्षान्भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । सेनोद्धतं सुतं राज्ये स्थापयित्वा लयं गतः ॥” राक्षसविशेषः । स तु प्रहस्तस्य सचिवविशेषः । यथा, गोः रामायणे । ६ । ३२ । १५ । “एतस्मिन्नन्तरे शूराः प्रहस्तस्य वशानुगाः । धुरन्धरः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नदः । एते प्रहस्तसचिवाः सर्व्वे जग्मुर्वनौकसः ॥”) [] धुर्व्वाहकमात्रे, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ३ १८६ । १० । “अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्य्यम् । धुरन्धरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान् दशधेनुदस्य ॥” श्रेष्ठः । यथा, तत्रैव । १३ । १३७ । ३१ । “दत्त्वा तु सततं तैस्तु कौरवानां धुरन्धर ! । दानयज्ञक्रियायुक्ता बुद्धिर्धर्म्मोपचायिनी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-799-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "धुरंधर" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धुरंधरधुरंधर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धुरंधर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धुरंधर 📚 ➤ भार उठानेवाला उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): bearing a yoke or a burden (lit. and fig.), fit to be harnessed, MBh.; Pañc.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धुरंधर 📚भार उठानेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬