🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:07:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धूर्कर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धू-+ऊर्क्+अर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊर्क्

अर्थ: उर्जा, सामर्थ्य

संस्कृत: ऊर्जा, सामर्थ्यम्

अंग्रेज़ी: Strength, Vigor, Energy

व्युत्पत्ति: ऊर्ज्+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊर्ज् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ऊर्ज् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ऊर्ज् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. ऊर्ज् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. ऊर्ज् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. ऊर्ज् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. ऊर्ज् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

अर

अर्थ: पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास

संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, द्रुत

व्युत्पत्ति: ऋ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरम्अरेअराणि
द्वितीयाअरम्अरेअराणि
तृतीयाअरेणअराभ्याम्अरैः
चतुर्थीअरायअराभ्याम्अरेभ्यः
पञ्चमीअरात् / अराद्अराभ्याम्अरेभ्यः
षष्ठीअरस्यअरयोःअराणाम्
सप्तमीअरेअरयोःअरेषु
सम्बोधनहे अरहे अरेहे अराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊर्ज्
ऊर्ज्
ūrj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऊर्ज् (connected with √ वृज्), Caus. P. ऊर्जयति (p. ऊर्जयत्), to strengthen, invigorate, refresh, RV.; ŚBr. : Ā. ऊर्जयते (p. ऊर्जयमान), to be strong or powerful, be happy, RV. x, 37, 11; VS.; ĀśvŚr.; ŚāṅkhŚr.; to live, L.;
ऊर्ज् [cf. Gk. ὀργάω; Lat. urge-o; Goth. vrik-a; Lith. verz-iù.]
2. ऊर्ज् क्, f. strength, vigour
sap, juice
food, refreshment, RV.; AV.; VS.; ŚBr.; BhP. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (221,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊर्ज् f. [cf. P. III. 2. 177] 1 Strength, vigour. --2 Sap, juice. --3 Water. --4 Food; oft. with इष्; इषे त्वा ऊर्जे, इषमूर्जं सुक्षितिं &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0345-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धू-ऊर्क्समास: धू + ऊर्ज् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ऊर्ज् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊर्ज् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ऊर्ज् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अरअर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ॠ + अच्)
अन्य सम्भावना: अर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धूऊर्क् 📚धू 📚ऊर्ज् ➤ धू (हिलना, कांपना) + ऊर्ज् (उर्जा, सामर्थ्य)
संस्कृत: ऊर्जा, सामर्थ्यम्

अर 📚 ➤ पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास
संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, द्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धू 📚पु ^१ वि॰ स्थिर । अचल🟠🔵🟣🟢🟤
ऊर्ज् 📚(connected with √ वृज्), Caus. P. ऊर्जयति (p. ऊर्जयत्), to strengthen…🔵🟣
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऊर्ज्
कार्तिक के (१.४.१९) — बाहुल, कार्तिकिक, हेमन्त, शिशिर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
धूर्करधू + ऊर्क्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
धूर्करऊर्क् + अरहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • धू-ऊर्क् = धू + ऊर्क् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ऊर्क्: ऊर्ज्+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • अर: ॠ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬