🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धूसर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धूसर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धूसर

अर्थ: धूल के रंग का, भूरा सा, धुमैला- सफेद रंग का, मटमैला

संस्कृत: ईषद्धवलवर्णः · पर्याय: ईषत्पाण्डु

व्युत्पत्ति: धू + सर, किच्च न धत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धूसर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धूसर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धूसर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधूसरःधूसरौधूसराः
द्वितीयाधूसरम्धूसरौधूसरान्
तृतीयाधूसरेणधूसराभ्याम्धूसरैः
चतुर्थीधूसरायधूसराभ्याम्धूसरेभ्यः
पञ्चमीधूसरात् / धूसराद्धूसराभ्याम्धूसरेभ्यः
षष्ठीधूसरस्यधूसरयोःधूसराणाम्
सप्तमीधूसरेधूसरयोःधूसरेषु
सम्बोधनहे धूसरहे धूसरौहे धूसराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धूसर
धूसर
dhūsara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल्का धूमिल सफ़ेद (1.5.14)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूसर १ वि॰ [सं॰]
१. धूल के रंग का । खाकी । ईषत् पांडु वर्ण । मटमैला । मटीला । उ॰—संध्या है आज भी तो धूसर क्षितिज में ।—लहर॰, प॰ ६५ ।
२. धूल लगा हुआ । जिसमें धूल लिपटी हो । धूल से भरा । उ॰—(क) धसर धूरि घुटुरुवन रेंगनि बोलनि वचन रसाल की । सूर (शब्द॰) । (ख) धुसर धूरि भरे तनु आए । भूपति विहँसि गोद बैठाए ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—धूलधूसर = धूल से भरा । जिसे गर्द लिपटी हो ।
धूसर २ संज्ञा पुं॰
१. मटमैला रंग । पीलापन लिए सफेद रंग । भूरा रंग ।
२. गदहा ।
३. ऊँट ।
४. कबूतर ।
५. बनियों की एक जाति ।
६. तेली (को॰) ।
७. मटीले रंग की कोई वस्तु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूसर mf(आ)n. (√ ध्वंस्, or ध्वस्; cf. ध्वसिर) dust-coloured, grey, Kāv.; Rājat. &c. (-त्व, n., Dhūrtas.)
धूसर m. grey (the colour), W.
an ass, L.
an oilman, ib.
a pigeon, ib.
a partic. plant, Var. (sweet vetch, Gal.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूसर a. [धू-सर किच्च न षत्वम् Tv.] Of a dusty, greyish, or dusky-white colour, grey; शशी दिवसधूसरः Bh. 2. 56; Ku. 4. 4, 46; R. 5. 42; 16. 17; Śi. 17. 41. --रः 1 The grey colour. --2 A donkey. --3 A camel. --4 A pigeon. --5 An oilman. --6 Anything of a grey colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूसर पुंस्त्री धू--सर किच्च न षत्वम् । १ गर्दभे २ उष्ट्रे ३ कपोते राजनि० स्त्रियां ङीष् । ४ तैलकारे पु० हेम० धूस--रक् । ५ ईषत्पाण्डुवर्णे कृष्णश्वेतवर्णे शुक्लपीतवर्णे च पु० ६ तद्वति त्रि० अमरः । “क्लान्तं रजोधूसरकेतुसैन्यम्” उत्क्रान्त- वर्णक्रमधूसराणाम्” रघुः । “किरणपरिक्षयधूसरप्रदो- प्राम्” । “ललाटिकाचन्दनधूसरालका” कुमा० । ७ पा- ण्डुरफलीक्षुपे स्त्री राजनिः टाप् । ८ किन्नरीभेदे स्त्री मेदि० गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3904,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूसरः, पुं, (धुनातीति । धू + “कृधूमदिभ्यः कित् ।” उणां ३ । ७३ । इति सरन् । स च कित् ।) ईषत्पाण्डुवर्णः । तद्वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १३ ॥ (यथा, रघौ । ११ । ६० । “श्येनपक्षिपरिधूसरालकाः सान्ध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः ॥”) उष्टः । गर्द्दभः । कपोतः । इति राजनिर्घण्टः ॥ तेलकारः । इति हेमचन्द्रः । ६ । २९ ॥ * ॥ [] धूसरवस्तूनि यथा । धूलिः १ लूता २ करभः ३ गृहगोधिका ४ कपोतः ५ धूषिकः ६ रङ्गम् ७ काककण्ठः ८ खरादिः ९ । इति कविकल्प- लता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-804-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूसर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धूसरधूसर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धूसर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धूसर 📚 ➤ धूल के रंग का, भूरा सा, धुमैला- सफेद रंग का, मटमैला
संस्कृत: ईषद्धवलवर्णः · पर्याय: ईषत्पाण्डु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धूसर 📚धूल के रंग का । खाकी । ईषत् पांडु वर्ण । मटमैला । मटीला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धूसर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें